STAN PRAWNY NA 6 WRZEŚNIA 2019 Godziny nadliczbowe (ponadwymiarowe) nauczycieli Opracowała: Anna Torbicka, starszy inspektor ds. BHP, autorka publikacji dla dyrektorów i nauczycieli; zaktualizowała: Karolina Król-Komarnicka, kierownik działu kadr i płac w państwowej instytucji Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 967 ze zm.). Zgodnie z art. 42 KN czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 godzin na tydzień i powinien obejmować: • zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, prowadzone bezpośrednio z uczniami albo na ich rzecz, • inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły, w tym zajęcia opiekuńcze i wychowawcze uwzględniające potrzeby i zainteresowania uczniów, zajęcia i czynności związane z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym. Zgodnie z art. 42 ust. 3 KN tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, prowadzonych bezpośrednio z uczniami albo na ich rzecz (tzw. pensum), kształtuje się następująco: Lp. Stanowisko – typ (rodzaj) szkoły Tygodniowa liczba godzin obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych, wychowawczych, opiekuńczych 1. Nauczyciele przedszkoli, z wyjątkiem nauczycieli pracujących z grupami dzieci sześcioletnich 25 2. Nauczyciele przedszkoli i innych placówek przedszkolnych pracujący z grupami dzieci sześcioletnich 22 3. Nauczyciele: przedszkoli specjalnych, szkół podstawowych, szkół specjalnych, liceów ogólnokształcących, przedmiotów z zakresu kształcenia ogólnego i teoretycznych przedmiotów zawodowych w szkołach prowadzących kształcenie zawodowe, w tym w szkołach specjalnych i szkolenia rzemieślniczego w schroniskach dla nieletnich oraz zakładach poprawczych, przedmiotów teoretycznych na kwalifikacyjnych kursach zawodowych, przedmiotów artystycznych i ogólnokształcących w szkołach artystycznych 18 4. Nauczyciele praktycznej nauki zawodu we wszystkich typach szkół i na kwalifikacyjnych kursach zawodowych 20 Nauczyciele bibliotekarze bibliotek szkolnych 30 5. Nauczyciele posiadający kwalifikacje z zakresu pedagogiki specjalnej zatrudniani dodatkowo w celu współorganizowania kształcenia integracyjnego oraz współorganizowania kształcenia uczniów niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie oraz zagrożonych niedostosowaniem społecznym 20 Wyżej wymienieni nauczyciele, realizując godziny powyżej pensum wskazanego w tabeli, nie pracują jeszcze tym samym w ramach godzin ponadwymiarowych. Ponieważ, jak zostało wcześniej wskazane, nauczyciel poza obowiązkowymi zajęciami dydaktycznymi, wychowawczymi i opiekuńczymi, prowadzonymi bezpośrednio z uczniami albo na ich rzecz, jest zobowiązany do realizacji innych zajęć i czynności wynikających z zadań statutowych placówki, a także zajęć i czynności związanych z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym. Pewne problemy i trudności mogą wiązać się z dokumentowaniem realizowanych przez nauczyciela zadań z ostatniej grupy, czyli zajęć i czynności związanych z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym. O ile Karta nauczyciela w art. 42 ust. 7a reguluje dokumentowanie zajęć realizowanych w ramach pensum w dziennikach lekcyjnych lub dziennikach zajęć, a innych zajęć i czynności wynikających z zadań statutowych szkoły w dziennikach zajęć pozalekcyjnych, o tyle nie ma unormowanego ani sposobu, ani obowiązku dokumentowania zajęć i czynności związanych z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym. Definicja godziny ponadwymiarowej Definicję godziny ponadwymiarowej określa art. 35 ust. 2 KN. Zgodnie ze wskazanym przepisem przez godzinę ponadwymiarową rozumie się przydzieloną nauczycielowi godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych. Oznacza to, że jeżeli np. nauczyciel przedszkola pracujący z dziećmi sześcioletnimi ma obowiązek przepracowania w ramach pensum 22 godzin tygodniowo, godziny o tym samym charakterze (czyli zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, prowadzone bezpośrednio z uczniami albo na ich rzecz) przepracowane powyżej 22 godzin w tygodniu to godziny ponadwymiarowe. Natomiast jeżeli np. pensum nauczyciela szkoły specjalnej wynosi 18 godzin tygodniowo, to godziny zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, prowadzone bezpośrednio z uczniami albo na ich rzecz, przepracowane powyżej 18 godzin w tygodniu, stanowią godziny ponadwymiarowe tego nauczyciela. Przydzielanie godzin ponadwymiarowych Okoliczności przydzielania godzin ponadwymiarowych nie są czynnością dowolną, ale unormowaną w KN. Zgodnie z art. 35 ust. 1 ww. Ustawy w szczególnych przypadkach, podyktowanych wyłącznie koniecznością realizacji programu nauczania lub zapewnienia opieki w placówkach opiekuńczo-wychowawczych, nauczyciel może być zobowiązany do odpłatnej pracy w godzinach ponadwymiarowych zgodnie z posiadaną specjalnością, których liczba nie może przekroczyć 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć. Przydzielenie nauczycielowi większej liczby godzin ponadwymiarowych może nastąpić wyłącznie za jego zgodą, jednak w wymiarze nieprzekraczającym 1/2 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć. Przydzielenie godzin ponadwymiarowych jest procesem planowym, który determinuje konieczność zrealizowania programu nauczania, czego nie ma w przypadku godzin doraźnego zastępstwa. Dlatego przydzielając nauczycielowi pracę ponadwymiarową, należy dokładnie rozważyć, czy dana godzina powinna być kwalifikowana jako ponadwymiarowa, czy jako doraźne zastępstwo. W przypadku dłuższej nieobecności danego nauczyciela zagrożona jest realizacja programu nauczyciela i nie ma mowy o doraźnym charakterze zastępstwa. W art. 35 ust. 1 KN wskazano kilka bardzo istotnych kwestii związanych z pracą w ramach godzin ponadwymiarowych. Aby nauczyciel realizował zajęcia w ich ramach, muszą zajść szczególne przypadki podyktowane wyłącznie koniecznością realizacji programu nauczania. Z tym wymogiem wiąże się przydzielanie godzin ponadwymiarowych zgodnie z posiadaną specjalnością. Nauczyciel niemający uprawnień do realizacji zajęć przewidzianych w programie nauczania, co do których istnieje potrzeba organizacji godzin ponadwymiarowych, nie może ich objąć. Przykładowo, specjalność nauczyciela języka polskiego musi uprawniać go do pracy w bibliotece szkolnej, aby podjął się on realizacji godzin ponadwymiarowych podczas zajęć w bibliotece lub by godziny ponadwymiarowe w niej zostały mu przydzielone. Należy pamiętać, że liczba godzin ponadwymiarowych nie może przekroczyć 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć realizowanych w ramach pensum przez nauczyciela. Jeżeli pensum nauczyciela szkoły podstawowej wynosi 18 godzin tygodniowo, maksymalna liczba realizowanych przez niego godzin ponadwymiarowych wynosi 4. W odniesieniu do tego nauczyciela łączna liczba godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, prowadzonych bezpośrednio z uczniami albo na ich rzecz, nie może zatem przekroczyć 22 godzin w tygodniu. Jak zostało wskazane w powyżej przytoczonym przepisie, nauczycielowi można przydzielić większą liczbę godzin ponadwymiarowych, ale może to nastąpić wyłącznie za jego zgodą oraz w wymiarze nieprzekraczającym 1/2 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć. Odnosząc się do przywoływanego w powyższym akapicie przykładu, w przypadku nauczyciela szkoły podstawowej, jeżeli jego pensum wynosi 18 godzin tygodniowo zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, prowadzonych bezpośrednio z uczniami albo na ich rzecz, maksymalna liczba godzin ponadwymiarowych, jaką może on realizować, wynosi 9 godzin tygodniowo. W związku z tym maksymalna liczba godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, prowadzonych bezpośrednio z uczniami albo na ich rzecz, realizowanych przez tego nauczyciela wynosi 27 godzin. Przydzielenie godzin ponadwymiarowych, z wyjątkiem przypadków, gdy wymagana jest zgoda nauczyciela, jest czynnością jednostronną dokonywaną przez dyrektora. Analogicznie zdjęcie z nauczyciela obowiązku realizacji godzin ponadwymiarowych jest także czynnością jednostronną, przy czym jest tak nawet w przypadku, gdy przydzielenie godzin wymagało zgody nauczyciela. Cofnięcie przydziału godzin ponadwymiarowych z punktu widzenia prawa pracy nie jest zmianą warunków pracy, która wymagałaby stosowania konstrukcji wypowiedzenia zmieniającego. Zdjęcie z nauczyciela obowiązku realizacji godzin ponadwymiarowych następuje więc na podstawie zwykłego pisma dyrektora szkoły. Dokumentację związaną z przydzielaniem godzin ponadwymiarowych należy trzymać w aktach osobowych pracownika. Dyrektor, przydzielając godziny ponadwymiarowe, powinien zadbać, aby nie przydzielać ich wyłącznie wybranej grupie nauczycieli, na przykład ze względu na posiadany niższy stopień awansu zawodowego i tym samym niższy koszt tych godzin dla pracodawcy. Powinien też unikać faworyzowania określonych nauczycieli i dążyć do równomiernego obciążenia dodatkową pracą dydaktyczną tych nauczycieli, którzy z punktu widzenia formalno-prawnego mogą takie zajęcia realizować. Warto przytoczyć tezę Sądu Najwyższego (Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych) w Wyroku z dnia 28 marca 2012 r. II PK 178/2011: „nieprzydzielenie nauczycielowi godzin ponadwymiarowych może stanowić niekorzystne ukształtowanie warunków zatrudnienia i może być rozpatrywane w kontekście zasady równego traktowania pracowników”. Wynagrodzenie Kolejny aspekt wynikający z art. 35 ust. 1 KN dotyczy odpłatności pracy w godzinach ponadwymiarowych. Na podstawie art. 30 ust. 6 pkt 2 KN szczegółowe warunki obliczania i wypłacania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe określa dla nauczycieli poszczególnych stopni awansu zawodowego organ prowadzący szkołę/przedszkole będący jednostką samorządu terytorialnego (gmina, powiat, województwo). Organ prowadzący czyni to w drodze regulaminu, uwzględniając przewidywaną strukturę zatrudnienia w danym roku szkolnym na podstawie arkusza organizacyjnego przedstawionego do zatwierdzenia. Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe wypłaca się według stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela, z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy (art. 35 ust. 3 KN). Zgodnie z art. 34 ust. 1 KN nauczycielom pracującym w trudnych lub uciążliwych warunkach przysługuje z tego tytułu dodatek za warunki pracy. Jeżeli zatem – w odniesieniu do godzin ponadwymiarowych – nauczyciel w ramach pensum nie jest uprawniony do otrzymywania takiego dodatku, otrzymuje go, jeżeli praca w ramach godzin ponadwymiarowych przebiega w trudnych bądź uciążliwych warunkach. Niezrealizowane godziny ponadwymiarowe Wątpliwości i kontrowersje budzą często kwestie odpłatności za niezrealizowane przez nauczyciela godziny ponadwymiarowe. Jeżeli niemożność realizacji godzin ponadwymiarowych przez nauczyciela wynika z przyczyn leżących po stronie pracodawcy (np. zaplanowany był wyjazd dzieci na wycieczkę, nauczyciel został oddelegowany na szkolenie, odbywały się rekolekcje, nauczyciel uczestniczył w konferencji metodycznej), wówczas niezrealizowane godziny ponadwymiarowe są traktowane jak godziny ponadwymiarowe przepracowane. Jeżeli natomiast nie mogły zostać zrealizowane ze względu np. na przerwy, które były przewidziane przepisami organizacji roku szkolnego, bądź usprawiedliwioną nieobecność nauczyciela w pracy, wówczas wynagrodzenie za te godziny ponadwymiarowe nauczycielowi nie przysługuje. Godzina doraźnego zastępstwa Od godziny ponadwymiarowej należy odróżnić godzinę doraźnego zastępstwa, która została zdefiniowana w art. 35 ust. 2a KN. Zgodnie ze wskazanym przepisem godzina doraźnego zastępstwa to przydzielona nauczycielowi godzina zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych, której realizacja następuje w zastępstwie nieobecnego nauczyciela. Wyszczególnienie w art. 35 ust. 2a KN godziny doraźnego zastępstwa nie może powodować, że przypadkiem przydzielenia godzin ponadwymiarowych nauczycielowi okaże się potrzeba zastąpienia nieobecnego nauczyciela ze względu na konieczność realizacji programu nauczania. Kobieta w ciąży, osoba wychowująca dziecko, nauczyciel odbywający staż Według art. 35 ust. 4 KN kobiecie w ciąży, osobie wychowującej dziecko do lat czterech oraz nauczycielowi w trakcie odbywania stażu nie przydziela się pracy w godzinach ponadwymiarowych bez ich zgody. Oznacza to, że jeżeli zaistnieje ów szczególny przypadek, o którym wcześniej była mowa, a który uprawnia do zlecenia godzin ponadwymiarowych, w odniesieniu do ww. osób jest konieczna ich zgoda na pracę w ramach ponadwymiarowych godzin. W przypadku ww. osób brak zgody uniemożliwia zatem przydzielenie godzin ponadwymiarowych przez pracodawcę. Godzin ponadwymiarowych nie może mieć także, zgodnie z art. 42a ust. 3 KN, nauczyciel, który korzysta z obniżonego tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć. Zgodnie z art. 42 ust. 6a KN, dyrektorowi, wicedyrektorowi szkoły i nauczycielom wskazanym w art. 42 ust. 6 (t.j. pełniącym inne stanowisko kierownicze w placówce oraz pełniącym obowiązki kierownicze w zastępstwie nauczyciela, któremu powierzono stanowisko kierownicze), korzystającym z obniżonego tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć, nie przydziela się godzin ponadwymiarowych, chyba że jest to konieczne dla zapewnienia realizacji ramowego planu nauczania w jednym oddziale, a za zgodą organu prowadzącego szkołę – także wtedy, gdy jest to konieczne dla zapewnienia realizacji ramowego planu nauczania w więcej niż jednym oddziale.