Wiele istotnych rozstrzygnięć dotyczących organizacji pracy szkoły, statusu uczniów oraz zatrudnienia nauczycieli pozostaje w bezpośrednim związku z kompetencjami organu sprawującego nadzór pedagogiczny. Poniżej przedstawiono najważniejsze z kompetencji spoczywających na kuratorach oświaty.

Kurator oświaty jest jednym z kluczowych organów systemu oświaty, wyposażonym w szeroki zakres kompetencji wpływających zarówno na funkcjonowanie szkół, jak i na sytuację zawodową nauczycieli. Do jego zadań należy przede wszystkim sprawowanie nadzoru pedagogicznego, jednak zakres jego uprawnień jest znacznie szerszy i obejmuje m.in. kontrolę zgodności statutu szkoły z przepisami prawa, możliwość ingerowania w działalność szkoły w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości, udział w procedurach awansu zawodowego nauczycieli czy wyrażanie zgody na określone decyzje kadrowe.

Zakres zadań i uprawnień kuratora oświaty

Podstawowy katalog zadań i kompetencji związanych z wykonywaniem funkcji kuratora oświaty został określony w art. 51 Prawa oświatowego. Przepis ten wskazuje, że do zadań kuratora oświaty należą w szczególności:

1) sprawowanie nadzoru pedagogicznego nad publicznymi i niepublicznymi przedszkolami, innymi formami wychowania przedszkolnego, szkołami, placówkami oraz kolegiami pracowników służb społecznych funkcjonującymi na obszarze danego województwa (z wyłączeniem nadzoru nad szkoleniami prowadzonymi w oddziałach przygotowania wojskowego oraz oddziałach o profilu mundurowym),

2) wydawanie decyzji administracyjnych w sprawach określonych w przepisach prawa oświatowego,

3) współdziałanie z radami oświatowymi powołanymi przez jednostki samorządu terytorialnego,

4) wykonywanie zadań organu wyższego stopnia w rozumieniu przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego w stosunku do:

a) organów jednostek samorządu terytorialnego – w sprawach publicznych szkół i placówek zakładanych i prowadzonych przez osoby prawne oraz osoby fizyczne, a także w sprawach niepublicznych szkół i placówek,

b) dyrektorów szkół – w sprawach z zakresu obowiązku szkolnego i obowiązku nauki oraz w sprawach skreślenia ucznia z listy uczniów;

5) realizowanie polityki oświatowej państwa oraz współdziałanie z organami jednostek samorządu terytorialnego w tworzeniu i realizowaniu regionalnej i lokalnej polityki oświatowej, zgodnej z polityką oświatową państwa,

6) organizowanie olimpiad, konkursów, turniejów, przeglądów oraz innych form współzawodnictwa i prezentacji osiągnięć uczniów szkół na obszarze województwa,

7) współdziałanie z okręgowymi komisjami egzaminacyjnymi,

8) współdziałanie z placówkami doskonalenia nauczycieli, poradniami psychologiczno-pedagogicznymi oraz bibliotekami pedagogicznymi w realizacji zadań związanych z diagnozowaniem – na podstawie wyników nadzoru pedagogicznego – potrzeb w zakresie doskonalenia nauczycieli,

9) wspomaganie działań związanych z organizacją egzaminów w szkołach,

10) opiniowanie planów pracy publicznych placówek doskonalenia nauczycieli,

11) opiniowanie arkuszy organizacji publicznych szkół i placówek (z wyjątkiem szkół i placówek prowadzonych przez ministrów) w zakresie ich zgodności z przepisami prawa,

12) współdziałanie z organami jednostek samorządu terytorialnego w zakresie kształtowania i rozwoju bazy materialnej szkół i placówek,

13) współdziałanie z właściwymi organami, organizacjami i innymi podmiotami w sprawach dotyczących warunków rozwoju dzieci i młodzieży, w tym w przeciwdziałaniu zjawiskom patologii społecznej, przy czym kurator może także wspierać działania tych podmiotów,

14) nadzorowanie i wspomaganie organizacji wypoczynku dzieci i młodzieży na obszarze województwa,

15) koordynowanie organizacji dokształcania teoretycznego uczniów będących młodocianymi pracownikami,

16) wykonywanie innych zadań określonych w przepisach odrębnych, w szczególności w zakresie obronności,

17) koordynowanie organizacji dokształcania teoretycznego uczniów będących młodocianymi pracownikami.

Powyższe wyliczenie nie wyczerpuje jednak wszystkich kompetencji kuratora oświaty. Wynikają one również z innych przepisów prawa oświatowego i obejmują m.in. udział w procedurze oceny pracy nauczyciela i dyrektora szkoły, a także w postępowaniach dotyczących awansu zawodowego nauczycieli.

Rozstrzygnięcia administracyjne

Wśród spraw rozstrzyganych przez kuratora oświaty w drodze decyzji administracyjnych należy wskazać w szczególności:

1) wydanie polecenia usunięcia uchybień w działalności szkoły polegających na prowadzeniu jej z naruszeniem przepisów prawa oświatowego (art. 56 ust. 1 Prawa oświatowego),

2) przeniesienie ucznia objętego obowiązkiem szkolnym do innej szkoły na wniosek dyrektora szkoły (art. 68 ust. 3 Prawa oświatowego),

3) uchylenie w całości lub w części statutu szkoły publicznej w przypadku stwierdzenia jego niezgodności z prawem (art. 114 Prawa oświatowego).

Jak wskazano powyżej, kurator oświaty pełni również funkcję organu wyższego stopnia w stosunku do dyrektorów szkół w sprawach dotyczących:

1) wcześniejszego przyjęcia dziecka do szkoły, odroczenia obowiązku szkolnego albo odroczenia obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego,

2) udzielenia zezwolenia na spełnianie obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki poza szkołą,

3) skreślenia z listy uczniów ucznia niepodlegającego obowiązkowi szkolnemu,

4) odmowy udzielenia zezwolenia na indywidualny program lub tok nauki oraz wyznaczenia uczniowi nauczyciela opiekuna.

Ważne!

Z perspektywy funkcjonowania szkół najistotniejszą kompetencją kuratora oświaty pozostaje jednak sprawowanie nadzoru pedagogicznego nad publicznymi i niepublicznymi szkołami działającymi na obszarze danego województwa.

Zakres i istota nadzoru pedagogicznego

Zakres nadzoru pedagogicznego sprawowanego m.in. przez kuratorów oświaty został określony w art. 55 Prawa oświatowego. Zgodnie z tym przepisem nadzór pedagogiczny obejmuje w szczególności:

1) obserwowanie, analizowanie oraz ocenianie przebiegu procesów kształcenia i wychowania, a także efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkół,

2) ocenianie stanu i warunków prowadzenia działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkół,

3) udzielanie szkołom oraz nauczycielom pomocy w realizacji ich zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych,

4) inspirowanie nauczycieli do doskonalenia stosowanych rozwiązań lub wdrażania nowych metod w procesie kształcenia, w szczególności poprzez działania o charakterze programowym, organizacyjnym lub metodycznym, ukierunkowane na rozwijanie kompetencji uczniów.

W zakresie wskazanym w pkt 1 i 2 nadzór pedagogiczny obejmuje w szczególności kontrolę:

1) posiadania przez nauczycieli kwalifikacji wymaganych do prowadzenia przydzielonych im zajęć,

2) realizacji podstaw programowych oraz ramowych planów nauczania,

3) przestrzegania zasad oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów, a także przeprowadzania egzaminów oraz stosowania przepisów dotyczących obowiązku szkolnego i obowiązku nauki,

4) przestrzegania postanowień statutu szkoły,

5) poszanowania praw dziecka i praw ucznia oraz upowszechniania wiedzy o tych prawach,

6) zapewnienia uczniom bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki.

Uprawnienia osób wykonujących czynności nadzorcze

Kurator oświaty wykonuje zadania z zakresu nadzoru pedagogicznego przy pomocy nauczycieli zatrudnionych w kuratoriach oświaty lub w urzędach tych organów, a także w podporządkowanych im jednostkach organizacyjnych, na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych (art. 60 ust. 8 Prawa oświatowego). Nauczyciele wykonujący czynności nadzorcze są uprawnieni w szczególności do:

1) wstępu do szkół,

2) wglądu do dokumentacji prowadzonej przez szkołę w zakresie przebiegu nauczania, wychowania i opieki oraz organizacji pracy,

3) wglądu do dokumentów potwierdzających kwalifikacje nauczycieli do prowadzenia przydzielonych im zajęć,

4) udziału – po uprzednim zawiadomieniu dyrektora szkoły – w posiedzeniach rady pedagogicznej,

5) uczestniczenia w charakterze obserwatora w zajęciach dydaktycznych, wychowawczych, opiekuńczych oraz innych zajęciach organizowanych przez szkołę,