Każdy z nas doświadczył w swoim życiu poczucia winy lub wstydu. Mówi się o nich jako o wynikających z myślenia, wartościujących, moralnych lub społecznych. Zarówno wina, jak i wstyd są nieodłącznymi elementami życia we wspólnocie. Jak się przejawiają? Z czego wynikają? O czym nam mówią? I jak może wyglądać praca nad tymi emocjami?

Wina

Poczucie winy to emocja konceptualna, wynikająca z myślenia, oceny poznawczej, zgodnie z którą sądzimy, że naszymi myślami, słowami albo zachowaniem kogoś skrzywdziliśmy. Skąd to wiemy? Od kogoś innego – najczęściej od rodzica, opiekuna czy nauczyciela, który nam o tym powiedział. Przykładowo: „Zobacz, jak chłopczykowi smutno, że zburzyłeś mu zamek z piasku” albo: „Zobacz, jaka smutna jest teraz dziewczynka, bo zabrałaś jej misia”. Taka informacja przybiera zwykle formę krótkiego komunikatu obwiniającego dziecko.

Wraz z poczuciem winy pojawia się wewnętrzne cierpienie, które ma zmobilizować do naprawy wyrządzonej krzywdy. Emocjonalny ból ma być sposobem na spłacenie długu wobec tych, których skrzywdziliśmy, lub tych, którzy ustalili obowiązujące zasady. Neurologicznie ból emocjonalny aktywuje te same obszary mózgu, co ból fizyczny. Musimy coś zrobić, aby się od niego uwolnić. Jeśli pozostaniemy bierni, to nie weźmiemy odpowiedzialności za swoje czyny. Jeżeli natomiast mamy świadomość, za co tak naprawdę jesteśmy odpowiedzialni, to będziemy wiedzieli, co należy zrobić.

Dlatego w sytuacji, w której dziecko wyrządziło komuś krzywdę, warto poświęcić zdarzeniu więcej czasu. Powinniśmy sprawdzić, czy dziecko wie, dlaczego myślimy, że zawiniło, czy rozumie, na czym polegała wyrządzona krzywda, jak do niej doszło i czy na pewno miała ona miejsce. Wtedy dziecko może zrobić coś konkretnego – zadośćuczynić ofierze. Odbudować zamek z piasku, oddać misia, a nie tkwić w myśleniu, że jest niedobre. Dajemy dziecku szansę, by naprawiło krzywdę i mogło myśleć, że jest mądre i dobre.

Ważne!
Poczucie winy jest złożoną emocją, która ma bronić przed bolesnymi uczuciami, np. strachem przed odrzuceniem albo utratą bliskości. To podstawowy mechanizm zapewniający stabilność emocjonalną i społeczne przetrwanie („Wiem, co robić, aby inni mnie kochali. Zrobię tak, jak każą”).

Wstyd

Wstyd wynika z myślenia, że zrobiliśmy coś nieakceptowalnego, zakazanego, niewłaściwego, zagrożonego karą lub wykluczeniem z danej społeczności. Przykład: „Powinnaś była się podzielić słodyczami z koleżanką, tak nie wolno się zachowywać, wstydź się”. Tego typu krótki komunikat, czyli zawstydzenie dziecka, choć jest powszechnie stosowany, oczywiście nie jest wystarczający (ani nawet wskazany) do celów wychowawczych.

Wstyd uruchamia podobny mechanizm jak poczucie winy. Życie poza wspólnotą jest niemożliwe, wie to każde dziecko, dlatego wstyd powstrzymuje je przed zachowaniami, które łamią zewnętrzne zasady. W tym przypadku również warto poświęcić czas i upewnić się, czy dziecko wie, dlaczego nie pochwalamy jego działań, czy rozumie, na czym polegało jego „złe” zachowanie, i dowiedzieć się, z jakiego powodu tak postąpiło. Istotne jest także ustalenie, czy zdaje sobie sprawę, czego od niego oczekujemy i dlaczego.

Wina i wstyd jako oceny moralne

Wstyd i wina to oceny moralne, wartościujące. Bywa, że w różnych społecznościach są one zupełnie inaczej postrzegane, a to, co wywołuje wstyd i poczucie winy, znacznie się od siebie różni. To, co w jednej wspólnocie będzie chwalone lub tolerowane, w drugiej może być niedopuszczalne i surowo karane. Wstyd jako narzędzie pomaga jednocześnie w zachowaniu ładu w społeczności; wstydząc się, dajemy znać, że rozumiemy i szanujemy obowiązujące normy.