Jednym z organów uprawnionych do przeprowadzania kontroli w szkołach jest Najwyższa Izba Kontroli. Zakres jej działalności kontrolnej jest bardzo szeroki i obejmuje zarówno funkcjonowanie poszczególnych jednostek oświatowych, jak i ocenę działania systemu oświaty w ujęciu całościowym.

W ramach ostatnich działań kontrolnych Najwyższa Izba Kontroli analizowała m.in. jakość posiłków oferowanych uczniom w szkołach. Nie należy jednak zakładać, że kontrole NIK-u w obszarze oświaty mają charakter incydentalny. Przeciwnie – w planie pracy Najwyższej Izby Kontroli na 2026 r. ujęto kolejne zagadnienia bezpośrednio związane z działalnością szkół. Oznacza to, że dyrektorzy placówek oświatowych powinni znać podstawowe zasady prowadzenia kontroli przez NIK oraz wynikające z nich obowiązki.

Pozycja ustrojowa i zadania Najwyższej Izby Kontroli

Najwyższa Izba Kontroli jest naczelnym organem kontroli państwowej. Zasady jej funkcjonowania zostały określone w Ustawie z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli. Zgodnie z jej art. 2 do zadań NIK-u należy kontrolowanie działalności m.in. państwowych oraz samorządowych jednostek organizacyjnych, w tym jednostek budżetowych prowadzących szkoły.

Uprawnienia kontrolne Najwyższej Izby Kontroli obejmują również inne jednostki organizacyjne oraz podmioty gospodarcze – w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek lub środki publiczne, państwowe bądź komunalne. W praktyce oznacza to m.in. możliwość prowadzenia kontroli dotyczących prawidłowości udzielania i wykorzystania dotacji przez szkoły niepubliczne.

Planowanie kontroli i dobór tematów kontrolnych

Działalność kontrolna Najwyższej Izby Kontroli nie ma charakteru przypadkowego. Według art. 6 Ustawy o NIK Izba realizuje swoje zadania na podstawie rocznego planu pracy. Przy jego opracowywaniu analizowane są zmiany w obowiązujących przepisach prawa, aktualna sytuacja w danym obszarze oraz sygnały wskazujące na potencjalne nieprawidłowości. Na tej podstawie wybierane są tematy kontroli.

W planie pracy Najwyższej Izby Kontroli na 2026 r. przewidziano m.in. następujące kontrole dotyczące systemu oświaty:

1) wsparcie aktywności fizycznej uczniów – kontrola obejmująca ocenę skuteczności działań podejmowanych przez system oświaty w zakresie zachęcania uczniów do aktywności sportowej oraz zapewnienia odpowiednich warunków lokalowych (termin: od III kwartału 2026 r. do I kwartału 2027 r.),

2) bezpieczeństwo dzieci w szkołach – kontrola mająca na celu ocenę, czy w placówkach oświatowych zapewniono uczniom odpowiedni poziom bezpieczeństwa (termin: od I kwartału 2026 r. do IV kwartału 2026 r.).

Niezależnie od kontroli planowych, Najwyższa Izba Kontroli może przeprowadzać również kontrole doraźne. Są one podejmowane w szczególności w sytuacjach wymagających pilnej reakcji lub gdy do NIK-u wpływają liczne skargi i wnioski dotyczące określonego problemu. Kontrole doraźne mogą stanowić wstęp do późniejszej kontroli planowej o szerszym zakresie. Szczegółowy program każdej kontroli zatwierdza Prezes lub wiceprezes Najwyższej Izby Kontroli (art. 28a ust. 1 Ustawy o NIK).

Wszczęcie i cel postępowania kontrolnego

Postępowanie kontrolne zostało szczegółowo uregulowane w Ustawie o NIK. Zgodnie z jej art. 28 celem kontroli jest ustalenie stanu faktycznego działalności kontrolowanej jednostki, rzetelne udokumentowanie tej działalności oraz dokonanie jej oceny.

Przepisy nakładają na kierownika jednostki kontrolowanej, a więc w przypadku szkoły – na jej dyrektora, szereg obowiązków związanych z przygotowaniem i przeprowadzeniem kontroli (art. 29 Ustawy o NIK). Do podstawowych obowiązków należy niezwłoczne przedkładanie, na żądanie kontrolerów, wszelkich dokumentów i materiałów – również w formie elektronicznej – niezbędnych do przeprowadzenia kontroli. Dyrektor szkoły ma także obowiązek umożliwić kontrolerom NIK-u dostęp do baz danych prowadzonych przez jednostkę.

Uprawnienia kontrolerów Najwyższej Izby Kontroli

W celu skutecznego wykonywania zadań kontrolnych kontrolerzy Najwyższej Izby Kontroli zostali wyposażeni w szeroki katalog uprawnień. Przysługuje im w szczególności prawo do:

1) swobodnego wstępu do obiektów i pomieszczeń jednostek kontrolowanych,

2) wglądu do dokumentów związanych z działalnością jednostki, pobierania oraz zabezpieczania dokumentów i innych materiałów dowodowych, z zachowaniem przepisów o tajemnicach ustawowo chronionych,

3) przeprowadzania oględzin obiektów, składników majątkowych oraz przebiegu określonych czynności,

4) wzywania i przesłuchiwania świadków,

5) żądania wyjaśnień od osób wykonujących lub wykonujących w przeszłości pracę w jednostce kontrolowanej, niezależnie od podstawy zatrudnienia,

6) zasięgania informacji oraz żądania dokumentów i wyjaśnień od jednostek nieobjętych kontrolą,

7) korzystania z pomocy biegłych i specjalistów,

8) zwoływania narad związanych z prowadzoną kontrolą,

9) przetwarzania danych osobowych, z wyłączeniem danych szczególnie wrażliwych, wskazanych w ustawie.

Osoby uprawnione do przeprowadzania kontroli i weryfikacja upoważnień

Kontrola Najwyższej Izby Kontroli może być prowadzona wyłącznie przez pracowników NIK-u zatrudnionych na stanowiskach wskazanych w art. 30 ust. 1 Ustawy o NIK, w tym m.in. dyrektorów i wicedyrektorów kontrolnych jednostek organizacyjnych, doradców Prezesa NIK-u oraz inspektorów i specjalistów kontroli państwowej.

W zależności od zajmowanego stanowiska, kontrolerzy działają na podstawie legitymacji służbowej albo legitymacji służbowej oraz imiennego upoważnienia do przeprowadzenia kontroli. Dyrektor szkoły powinien zwrócić szczególną uwagę, czy upoważnienie zostało wystawione przez osobę do tego uprawnioną, tj. Prezesa lub wiceprezesa NIK-u albo dyrektora bądź wicedyrektora kontrolnej jednostki organizacyjnej NIK-u.

Upoważnienie do przeprowadzenia kontroli powinno zawierać co najmniej elementy wskazane w art. 30 ust. 4 Ustawy o NIK, w szczególności dane kontrolera, podstawę prawną kontroli, numer i tytuł kontroli, jej zakres oraz okres objęty badaniem, a także nazwę i adres jednostki kontrolowanej.

Ważne!

W przypadku wątpliwości co do uprawnień osoby podającej się za kontrolera Najwyższej Izby Kontroli, dyrektor szkoły powinien niezwłocznie skontaktować się z właściwą delegaturą NIK-u w celu ich wyjaśnienia.

Jednocześnie należy pamiętać, że utrudnianie wykonywania czynności kontrolnych, w tym odmowa wpuszczenia kontrolera na teren szkoły, może skutkować odpowiedzialnością karną przewidzianą w art. 98 Ustawy o NIK, obejmującą grzywnę, karę ograniczenia wolności albo karę pozbawienia wolności do lat trzech.

Czas i miejsce prowadzenia czynności kontrolnych

Zgodnie z art. 32 Ustawy o NIK postępowanie kontrolne co do zasady przeprowadzane jest w godzinach pracy szkoły. Wyjątkowo, jeżeli wymaga tego dobro kontroli – pojęcie to nie zostało przez ustawodawcę doprecyzowane – czynności kontrolne mogą być wykonywane również w dniach wolnych od pracy oraz poza standardowymi godzinami funkcjonowania jednostki.

W takim przypadku kontrolowanej jednostce przysługuje prawo do zwrotu kosztów wynagrodzeń pracowników, którzy zostali zobowiązani do udziału w kontroli prowadzonej poza godzinami pracy lub w dni wolne (art. 34 ust. 1 Ustawy o NIK