Zarówno metoda Montessori, jak i koncepcja Reggio Emilia zostały przez wielu uznane za najlepsze metody wspierające rozwój dzieci w pierwszych latach ich życia. W poniższym artykule postaram się przybliżyć podstawowe założenia, zalety i wyzwania dwóch włoskich modeli edukacyjnych. Jednego bardzo znanego, drugiego zdecydowanie mniej. Mowa o metodzie Montessori i koncepcji Reggio Emilia. 

Metoda Montessori

O Marii Montessori napisano mnóstwo książek, które bardzo szczegółowo opisują fascynujący życiorys tej włoskiej lekarki. Na potrzeby tego artykułu przypomnę jedynie najistotniejsze fakty. Maria Tekla Artemisia Montessori urodziła się 31 sierpnia 1870 r. w Chiaravalle, małym miasteczku położonym w prowincji Ankona we Włoszech. Jako jedna z pierwszych kobiet w tym kraju zdobyła dyplom lekarza medycyny. Pracowała w klinice psychiatrycznej dla dzieci upośledzonych umysłowo w Rzymie, prowadziła państwowy Instytut Ortofrenii, pełniła funkcję profesorki Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Rzymskiego. W końcu zaproponowano jej opiekę nad zaniedbanymi dziećmi z robotniczej dzielnicy San Lorenzo w Rzymie. To tam w styczniu 1907 r. powstał pierwszy Casa dei Bambini (Dom Dziecięcy). 

Podczas swojej codziennej pracy obserwowała i badała spontaniczne zachowania dzieci, tworząc dla nich autorskie materiały edukacyjne. Jej naukowe i analityczne podejście stało się podwaliną do stworzenia pedagogiki naukowej, znanej później jako metoda Montessori. Reszta to już historia… Osiągnięcia włoskiej lekarki bardzo szybko zdobyły międzynarodowe uznanie. Obecnie przedszkola, szkoły, ośrodki szkoleniowe metody Montessori dostępne są na wszystkich kontynentach (samych szkół działa ponad 30 tysięcy w ponad 50 krajach). Maria Montessori zyskała miano cudotwórczyni, w rzeczywistości upomniała się „jedynie” o docenienie znaczenia dzieciństwa, wspieranie spontaniczności 
i potencjalnych możliwości każdego dziecka.

Okresy wrażliwości

Podstawową cechą każdego dziecka jest według Marii Montessori chłonny umysł, który 
w naturalny sposób absorbuje wszystko, co je otacza (od narodzin do trzeciego roku życia proces ten zachodzi zupełnie nieświadomie). W zależności od etapu (określanego mianem okresów wrażliwości), na jakim dziecko obecnie się znajduje, kierują nim różne zainteresowania. Dziecko samodzielnie wybiera ze swojego środowiska to, czego na danym etapie swojego rozwoju ma się nauczyć. Wyróżnia się sześć głównych okresów wrażliwości:

1) okres wrażliwości na porządek,

2) okres wrażliwości na ruch,

3) okres wrażliwości na język,

4) okres wrażliwości na doznania zmysłowe,

5) okres wrażliwości na drobne przedmioty,

6) okres wrażliwości na życie społeczne.

Zadaniem dorosłych jest obserwowanie dzieci z możliwie dużą uważnością i dostarczanie im materiałów, proponowanie takich aktywności, które są stosowne do tych zainteresowań.

Zasady pedagogiki Montessori

U podstaw myślenia Marii Montessori leży kilka kluczowych koncepcji i zasad:

1) wolność (przejawiająca się w: swobodzie wyboru aktywności i czasu jej trwania, swobodzie komunikowania się w taki sposób, aby nie przeszkadzać innym oraz w swobodzie poruszania się),

2) samodyscyplina (płynąca z wewnątrz),

3) działanie skierowane na otoczenie, a nie bezpośrednio na dziecko,

4) szanowanie indywidualnego tempa,

5) nauka przez doświadczenie (według M. Montessori każde doświadczenie podejmowane przez dziecko wywołuje zjawisko psychologiczne związane z budowaniem inteligencji),

6) indywidualna aktywność dzieci,

7) edukacja – stanowi przygotowanie do harmonijnego życia w społeczeństwie.

Edukacja w duchu Montessori

Montessori założyła, że w klasach, określanych przez nią środowiskami, będą przebywać dzieci według następujących, trzyletnich grup wiekowych:

• dzieci do 3. roku życia (gniazdo / wspólnota dziecięca),
• dzieci od 3. do 6. roku życia (dom dziecięcy),
• dzieci od 6. do 9. roku życia (szkoła podstawowa),
• dzieci od 9. do 12. roku życia (szkoła podstawowa).

Umieszczanie w jednej grupie dzieci w różnym wieku przynosi wiele wymiernych korzyści: dzieci uczą się współpracy, wymieniają się doświadczeniami, opiekują się sobą nawzajem, uczą się wzajemnego szacunku, nawiązują zróżnicowane relacje społeczne.

Podejście montessoriańskie cechuje się brakiem typowego planu lekcji, planów pracy i z góry przewidzianych działań. Każdego dnia dzieci mogą samodzielnie zdecydować, jaką aktywność podejmą. Wymaga to oczywiście odpowiedniego przygotowania otoczenia, które jest dostosowane do wzrostu i siły dzieci oraz do ich potrzeb. 

Ważne!
Podstawą dziecięcych działań są materiały dydaktyczne udostępniane dzieciom (najczęściej umieszczane w tacach, pudełkach lub w koszyczkach) w taki sposób, aby miały do nich swobodny dostęp. W sali powinien znajdować się tylko jeden egzemplarz każdego zestawu. Dzięki temu zapewnimy dzieciom stałą stymulację. Każda grupa materiałów powinna zostać wyeksponowana w innym miejscu w sali. 

Materiały służące danej aktywności najczęściej skupiają się wokół następujących obszarów: życie codzienne, sensoryka, matematyka, język, przyroda, historia i geografia, muzyka, sztuka. Zestawy z każdej grupy ułożone są na półkach w odpowiedniej kolejności – od najłatwiejszych do najtrudniejszych. Wiele aktywności ma swój początek, rozwinięcie i zakończenie. Ćwiczenie zawsze kończy się odłożeniem materiałów na miejsce i ewentualnym posprzątaniem miejsca pracy.