Ekspozycja na alkohol w okresie prenatalnym niesie za sobą poważne konsekwencje dla dalszego rozwoju dziecka. Alkohol działa toksycznie na rozwijający się organizm, powodując liczne zaburzenia, które obejmują nieprawidłowości fizyczne oraz rozmaite trudności poznawcze, emocjonalne i behawioralne. Zbiór tych objawów w najcięższej postaci to FAS, czyli płodowy zespół alkoholowy. Dziecko z taką diagnozą potrzebuje szczególnego zrozumienia, cierpliwości i wsparcia ze strony dorosłych zarówno w domu, jak i w przedszkolu.

Dziecko w wieku przedszkolnym z FAS (alkoholowym zespołem płodowym, ang. fetal alcohol syndrome) to mały człowiek, który rozwija się i poznaje świat w nieco trudniejszych warunkach niż jego rówieśnicy. W wyniku ekspozycji na alkohol w okresie prenatalnym jego układ nerwowy, emocjonalność i zdolności poznawcze kształtują się w odmienny sposób. To sprawia, że maluch z FAS potrzebuje szczególnego zrozumienia, cierpliwości i wsparcia ze strony dorosłych zarówno w domu, jak i w przedszkolu.

Różnice między FAS i FASD

FAS i FASD to pojęcia często używane zamiennie, choć w rzeczywistości znaczą coś innego i warto dobrze rozumieć różnice między tymi terminami. FAS, czyli płodowy zespół alkoholowy, to konkretna diagnoza. Obejmuje zespół charakterystycznych objawów, które pojawiają się u dzieci narażonych na działanie alkoholu w okresie prenatalnym. Wśród nich znajdują się widoczne cechy fizyczne, takie jak specyficzne rysy twarzy, mniejszy obwód głowy czy wolniejszy przyrost masy ciała, a także wyraźne trudności w nauce, koncentracji, zapamiętywaniu i zachowaniu wynikające z nieprawidłowości w funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego.

Z kolei FASD, czyli spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych (ang. fetal alcohol spectrum disorders), to szersza kategoria. Obejmuje zarówno FAS, jak i inne skutki oddziaływania alkoholu na rozwój płodu, które mogą nie być aż tak oczywiste i nie są dostrzegalne w postaci zmian w wyglądzie, ale będą ujawniać się w funkcjonowaniu psychicznym, emocjonalnym czy społecznym dziecka. Dziecko z FASD może mieć kłopoty z nauką szkolną, zrozumieniem zasad społecznych, budowaniem relacji czy samodzielnym radzeniem sobie w codziennym życiu, mimo że na pierwszy rzut oka wygląda zupełnie zdrowo.

Najważniejsza różnica polega więc na tym, że FAS to jasno zdefiniowany zespół objawów, natomiast FASD to całe spektrum trudności, w którym nie wszystkie oznaki muszą być widoczne od razu. W przypadku obu zespołów zaburzeń wyłączną przyczyną jest kontakt płodu z alkoholem. Warto podkreślić, że nawet niewielkie ilości wypite przez kobietę w ciąży mogą negatywnie wpłynąć na rozwój dziecka.

Cechy kliniczne i zaburzenia występujące u dzieci z FAS

Opracowanie własne na podstawie: J. Trzaskalik, J. Pyttel, Dziecko z FAS (Płodowy Zespół Alkoholowy) w edukacji, „Nauczyciel i Szkoła” 2017, nr 1 (61).

• Cechy dotyczące wzrostu i rozwoju:
  • zapoczątkowane w okresie prenatalnym – opóźnienie wzrostu płodu i kontynuowanie tego niekorzystnego procesu po urodzeniu (postnatalne opóźnienie wzrostu),
  • mikrocefalia (małogłowie) postnatalna
• Cechy dotyczące zaburzeń w obrębie części twarzowej czaszki (najbardziej nasilone między 2. a 10. rokiem życia):
  • krótka szpara powiekowa,
  • niedorozwój żuchwy,
  • szeroki nos,
  • wygładzona nasada nosa i rynienka podnosowa,
  • cienka i wygładzona warga górna,
  • spłaszczona część środkowa twarzy,
  • fałd nakątny (fałd mongolski),
  • mikroftalmia (małoocze),
  • opadanie powiek,
  • drobne wady w okolicy przyusznej,
  • nieprawidłowy zgryz,
  • rozszczep wargi i/lub podniebienia.
• Zaburzenia neurologiczno-behawioralne i neurologiczno-psychologiczne:
  • zróżnicowany stopień niepełnosprawności intelektualnej (u dzieci przewlekłych alkoholiczek FAS występuje w 30–50 proc.),
  • obniżenie ilorazu inteligencji (przeciętny IQ – 63, to najbardziej stała cecha FAS),
  • nieznaczne upośledzenie czynności ruchowych (zwiększona pobudliwość w okresie niemowlęcym i nadreaktywność w wieku dziecięcym),
  • zaburzenia mowy, ograniczona zdolność do artykulacji, błędy językowe,
  • osłabiona zdolność koncentracji uwagi,
  • ograniczona zdolność do osądu,
  • bezkrytyczna życzliwość względem obcych,
  • roztargnienie.

Zaburzenia dotyczące funkcjonowania dziecka można dodatkowo podzielić na pierwotne i wtórne. Te pierwsze wynikają z uszkodzeń mózgu płodu w okresie prenatalnym i mają związek z nieharmonijnym rozwojem psychoruchowym malucha. Można tu wymienić:

• obniżone możliwości intelektualne – u ok. połowy dzieci z FAS występuje niepełnosprawność intelektualna (różnego stopnia),
• zaburzone funkcje pamięci bezpośredniej,
• brak umiejętności uogólniania, przewidywania i planowania,
• trudności z przewidywaniem konsekwencji własnych działań,
• trudności z myśleniem abstrakcyjnym,
• nadwrażliwość lub obniżona wrażliwość na dotyk – często podwyższony próg czucia głębokiego.

Z kolei zaburzenia wtórne nie są wrodzone – pojawiają się na skutek niewłaściwego rozpoznania istoty problemów dziecka i w niektórych przypadkach można im zapobiec poprzez odpowiednie wsparcie. Należą do nich:

• znużenie,
• zmęczenie,
• frustracja,
• niepokój, a czasem nawet lęk,
• sztywność zachowań,
• bezpośredniość lub wycofanie,
• niska samoocena,
• tendencje do izolowania się od otoczenia,
• zachowania agresywne,
• kłopoty w codziennym funkcjonowaniu,
• depresja lub inne zaburzenia psychiczne.