STAN PRAWNY NA 30 GRUDNIA 2025

Rok 2026 będzie istotny dla realizacji rządowego programu „Aktywny Maluch” (wcześniej znany jako „Maluch+”). Program ten, finansowany ze środków Krajowego Planu Odbudowy (KPO) oraz programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS), ma na celu fundamentalną zmianę w zakresie dostępności opieki nad dziećmi do lat 3 w Polsce.

Podstawą prawną przyjęcia programu jest art. 62 Ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3, zgodnie z którym minister właściwy do spraw rodziny może opracowywać resortowe oraz rządowe programy rozwoju instytucji opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 oraz finansowo wspierać te programy. Opracowanie i realizacja programów odbywają się we współpracy z wojewodą. Programy mogą być finansowane z:

• dotacji budżetu państwa;
• środków Funduszu Pracy;
• środków europejskich;
• środków na finansowanie planu rozwojowego, o których mowa w art. 14ln ust. 1 Ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju.

Celem Programu jest zrealizowanie wskaźnika przewidzianego w KPO w ramach inwestycji A4.2.1. pn. Wsparcie programów dofinansowania miejsc opieki nad dziećmi 0–3 lat (żłobki, kluby dziecięce) w ramach MALUCH+ – (A61G) Tworzenie nowych miejsc w placówkach opiekuńczych (żłobki, kluby dziecięce) dla dzieci do 3 roku życia.

W opisie programu wskazuje się na stale rosnącą liczbę instytucji opieki (tj. żłobki, kluby dziecięce i dzienni opiekunowie) i miejsc opieki, którymi dysponują. W 2012 r. w Polsce funkcjonowało 926 instytucji opieki, w których znajdowało się łącznie ok. 40 tys. miejsc opieki. Natomiast w 2021 r. liczba instytucji opieki wynosiła ponad 5,3 tys., a liczba miejsc opieki – 212,4 tys. Zwiększa się również odsetek gmin, na terenie których podobne instytucje, z 13% w 2012 r. do 53% wszystkich gmin w Polsce w 2021 r. Oznacza to jednak, że w połowie gmin w Polsce nadal nie ma do nich dostępu.

Stąd też zdecydowano o kolejnej modyfikacji Programu, już szóstej, polegającej przede wszystkim na skoncentrowaniu na poziomie kraju różnych źródeł finansowania, a więc środków europejskich, w tym środków z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności w ramach KPO oraz środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w ramach FERS, a także środków budżetu państwa. Dzięki temu możliwe jest wdrożenie skoordynowanych działań bezpośrednio przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej odpowiedzialne za prowadzenie polityki państwa w obszarze opieki nad dziećmi do lat 3. Wdrożenie takiego rozwiązania umożliwi gminom oraz innym  podmiotom prowadzącym opiekę nad dziećmi do lat 3 lepszą koordynację działań, efektywniejsze gospodarowanie środkami, a także zapewni im liczne ułatwienia administracyjne przy zachowaniu koncentracji na rezultatach, których osiągnięcie zakłada się w tym obszarze.

Stopień osiągnięcia zamierzonych celów będzie monitorowany poprzez sprawdzenie stopnia osiągnięcia następujących wskaźników:

• w ramach KPO wskaźnik – (A61G) Tworzenie nowych miejsc w placówkach opiekuńczych (żłobki, kluby dziecięce) dla dzieci do 3 roku życia – 47,5 tys. miejsc utworzonych do 30 czerwca 2026 r.;
• w ramach FERS:
  • rezultat 1: 55 077 miejsc opieki nad dziećmi do lat 3 utworzonych w ramach programów resortowych lub rządowych (z wyłączeniem miejsc w ramach KPO), monitorowany poprzez wskaźnik FERS: liczba miejsc opieki nad dziećmi do lat 3 utworzonych w ramach programów resortowych lub rządowych (z wyłączeniem miejsc w ramach KPO),
  • rezultat 2: 102 577 miejsc opieki nad dziećmi do lat 3 funkcjonujących przez 12 miesięcy, nowoutworzonych zarówno ze środków EFS+, jak i z innych środków, w tym ze środków RRF w ramach KPO. (RRF to Recovery and Resilience Facility, tj. Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności).
  • rezultat 3: 102 577 miejsc opieki nad dziećmi do lat 3 utrzymanych przez kolejne 24 miesiące.

Program „Aktywny Maluch” jest skierowany jest w pierwszej kolejności do gmin, którym przyznano w ramach algorytmu, będącego załącznikiem do Programu, konkretną pulę środków do wykorzystania na organizację opieki nad dziećmi do lat 3 zgodnie z jej potrzebami (wynikającymi ze statystyk), przy uwzględnieniu celów oraz środków finansowych dostępnych w ramach KPO i FERS. Nie jest tu wymagany wkład własny. Dzięki zastosowaniu algorytmu możliwe jest skierowanie środków w większym stopniu do gmin, w których nie jest dostępna oferta opieki nad dziećmi do lat 3.

Niewykorzystane przez gminy w trakcie tego podziału środki mogą zostać rozdysponowane wśród jednostek samorządu terytorialnego, instytucji publicznych, osób fizycznych, osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, przy czym zachowana będzie zawsze zasada pierwszeństwa gmin. Gminy mogą natomiast:

• samodzielnie organizować opiekę lub
• zlecać organizację opieki podmiotom innym niż samorząd z wyłączeniem instytucji publicznych na podstawie art. 61 Ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3, z zastosowaniem odpowiednio przepisów Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie lub na podstawie Ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o partnerstwie publiczno-prywatnym lub
• organizować opiekę w porozumieniu z innymi gminami na podstawie Ustawy o samorządzie gminnym