Niedostosowanie społeczne jest zaburzeniem o wyraźnie zróżnicowanych objawach, stąd też da się wyróżnić jego rozmaite formy, rodzaje, typy czy kategorie. Ich wspólnym mianownikiem są liczne trudności w dostosowaniu się do zasad panujących w szkole, częste łamanie regulaminów i ustaleń, unikanie obowiązków, a także częste angażowanie się w konflikty zarówno z rówieśnikami, jak i nauczycielami. Jak pracować z uczniem narażonym na niedostosowanie społeczne?

Ksawerego poznałam, kiedy chłopiec miał 10 lat. Trafił wówczas po przeprowadzce do naszej szkoły. Posiadał już orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydane z uwagi na zagrożenie niedostosowaniem społecznym i bardzo często był kierowany do mojego gabinetu. Niekiedy odnosiłam wrażenie, że niektórzy nauczyciele w momencie bezsilności wysyłali go do pedagoga szkolnego „za karę”. Niestety taka praktyka jest dość popularna w wielu szkołach, co absolutnie nie jest wspierające dla dziecka i stawia pedagoga w niekorzystnym świetle. W dużym uproszczeniu powodem takiej reakcji nauczycieli był fakt, że Ksawery przejawiał mnóstwo trudności w dostosowaniu się do zasad panujących w szkole, często łamał regulaminy, ustalenia, a poziom jego zaangażowania w konflikty z rówieśnikami i nauczycielami był wyjątkowo duży. Dodatkowo niejednokrotnie zdarzało się, że chłopak celowo wywoływał sytuacje konfliktowe.

Podczas rozmów z Ksawerym, nauczycielami oraz innymi uczniami udało mi się ustalić kilka faktów i następujące trudności, których przejawem były zachowania ucznia:

• problemy z przestrzeganiem zasad – Ksawery często wchodził do klasy spóźniony, przerywał lekcje, celowo łamał zasady bezpieczeństwa, np. biegał po korytarzach,
• agresja i konflikty – uczeń obrażał rówieśników, w niektórych sytuacjach dochodziło nawet do fizycznej agresji (popychanie, szarpaniny),
• unikanie obowiązków – Ksawery rzadko odrabiał prace domowe, unikał odpowiedzialności za swoje czyny, zrzucając winę na innych,
• negatywny wpływ na grupę – chłopiec potrafił prowokować innych uczniów do nieodpowiednich zachowań, co destabilizowało atmosferę w klasie,
• zainteresowania negatywnymi zachowaniami – uczeń przejawiał bardzo wysoki poziom zainteresowania grami przepełnionymi scenami z użyciem przemocy, podziwiał osoby zachowujące się destrukcyjnie, patologicznie (nawet czytając lektury, wybierał zawsze bohaterów będących „czarnymi charakterami”), natomiast całkowicie stracił zainteresowanie dobrymi wzorcami i angażowaniem się w pozytywne sytuacje,
• brak szacunku względem cudzego mienia – Ksawery z premedytacją niszczył cudze rzeczy, np. uszkadzał książki kolegów, rzucał piórnikiem, rysował po ławce, krzesłach i ścianach,
• brak poczucia odpowiedzialności za swoje czyny i zrzucanie winy na innych – Ksawery uważał, że wszystko, co się dzieje, jest winą innych osób, czuł się traktowany niesprawiedliwie, miał żal do kolegów i nauczycieli, że prowokują go do agresji,
• brak umiejętności rozwiązywania problemów i wiary w powodzenie swoich działań – Ksawery miał bardzo niskie poczucie własnej wartości, dodatkowo nie posiadał kompetencji potrzebnych do radzenia sobie z codziennymi wyzwaniami.

Rodzaje niedostosowania społecznego

Zgodnie z definicją Lesława Pytki niedostosowanie społeczne jest „(…) szczególnym stanem jednostki znajdującej się pod presją rozmaitych czynników środowiskowych, stanem, który powiązany jest układem jej postaw i motywacji, wyrażających się w gotowości do reagowania w sposób niezgodny z zaleceniami i przepisami ról społecznych przypisanych jednostce przez system społeczny”.

Ważne!

Niedostosowanie społeczne jest zaburzeniem o wyraźnie zróżnicowanych objawach, dlatego można wyróżnić jego rozmaite formy, rodzaje, typy czy kategorie.