Od kilku lat w przestrzeni wychowawczo-edukacyjnej mamy do czynienia z narastającym problemem zagrożenia niedostosowaniem społecznym. Zjawisko to, w szczególności w ostatniej dekadzie, przybrało na sile i wiąże się z coraz większą rozpoznawalnością tego rodzaju zaburzeń. Co warto o nich wiedzieć?
Skala samego zjawiska niedostosowania społecznego u dzieci i młodzieży, jaką obecnie można zaobserwować, oraz specyfika jurysdykcji w polskim systemie prawno-orzeczniczym powodują, że coraz częściej diagnozuje się zaledwie zagrożenie niedostosowaniem społecznym względem osób, które wyczerpują kryteria orzecznicze zarówno dla demoralizacji, jak i wykolejenia społecznego. Podejście takie ma niezwykle istotne i niestety w przeważającej części negatywne konsekwencje dla systemu oświaty. Chęć wyciągnięcia ręki do „dziecka z problemami” oraz podarowania mu ostatniej szansy powoduje, iż kierowane jest ono do placówki wychowawczej lub szkoły nieprzystosowanej do sposobu jego funkcjonowania, potrzeb i możliwości. Proces terapii staje się przez to niemożliwy do zrealizowania, a przynajmniej niebywale trudny.
Niezwykle istotnym aspektem w kontekście diagnozy zagrożenia niedostosowaniem społecznym u dzieci i młodzieży jest kwestia narzędzi, a raczej metod diagnostycznych oraz ich usytuowania w zderzeniu z realiami oświatowymi. Swoista życzeniowość w kwestii szeroko rozumianej terapii coraz częściej odstaje od umiejętności i możliwości pracy kadry pedagogicznej, w szczególności w szkołach masowych. Dlatego warto spróbować ująć holistycznie problemy diagnostyczne i orzecznicze dla specyficznej formy zaburzeń, do jakich zalicza się zagrożenie niedostosowaniem społecznym dziecka „wrzuconego” do polskiego systemu oświaty.
Orzeczenie a specjalne potrzeby edukacyjne
Następstwem diagnozy zagrożenia niedostosowaniem lub bezpośrednio niedostosowania społecznego u dziecka jest uzyskanie orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego. Dzięki decyzji zespołu orzekającego działającego w poradni psychologiczno-pedagogicznej dziecko nabywa wiele praw i ułatwień mających bezpośrednie przełożenie na jego dalszą ścieżkę edukacyjną. W takim orzeczeniu przedstawia się diagnozę, a przede wszystkim zalecenia edukacyjne i wychowawcze oraz uzasadnienie dla nich.
Wydane orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego uwzględnia ponadto:
- warunki realizacji potrzeb edukacyjnych,
- formy rewalidacji – w tym formy: stymulacji rozwoju całościowego, terapii, a także usprawniania oraz rozwijania potencjalnych możliwości i mocnych stron dziecka,
- najkorzystniejsze dla dziecka formy kształcenia specjalnego, np. w młodzieżowym ośrodku wychowawczym lub młodzieżowym ośrodku socjoterapii.
W diagnozie zawarte są informacje o możliwościach i potencjale rozwojowym dziecka, jego deficytach i głównych trudnościach szkolno-wychowawczych. Z perspektywy konstruowania programu terapeutycznego zawiera ona szczegółowy opis oraz wytyczne określające:
- poziom rozwoju intelektualnego dziecka,
- przyczyny jego niedostosowania,
- specyfikę i poziom funkcji poznawczych,
- cechy społecznego funkcjonowania ucznia,
- występowanie zaburzeń emocjonalnych,
- występowanie problemów edukacyjnych (drugoroczność / opóźnienie szkolne).
Powyższe informacje, choć niezwykle istotne dla całościowego procesu kształcenia i terapii, po macoszemu – a przynajmniej w niedostatecznym stopniu – opisują jednak sytuację środowiskową dziecka. Ta zaś nierzadko ma wymierny wpływ na powstanie deficytów oraz zaburzeń, a przede wszystkim – na sukces podjętych działań.
