Głos jest niezwykle ważnym narzędziem w pracy nauczyciela. Jednocześnie bardzo często wydaje się on czymś tak oczywistym, że zdarza nam się zapominać, aby odpowiednio o niego dbać. A przecież odgrywa on kluczową rolę w komunikacji z uczniami, ich rodzicami oraz innymi nauczycielami, jest czymś niezbędnym w procesie przekazywania wiedzy i utrzymywaniu odpowiedniej atmosfery oraz dyscypliny w klasie. W artykule przedstawiamy zatem wskazówki i ćwiczenia, które pomogą w zachowaniu głosu w dobrej formie.
Już na samym początku warto wspomnieć, że zagadnienie emisji głosu dotyczy nie tylko samego aktu mówienia, ale przede wszystkim prawidłowego oddychania i artykulacji. W istocie mówienie polega na przepływie powietrza przez krtań, gdzie dochodzi do drgań fałd głosowych (potocznie nazywanych strunami głosowymi), które tworzą dźwięki. Kiedy powietrze wydobywa się z płuc, w wyniku odpowiednich napięć i wibracji strun głosowych powstają fale dźwiękowe, które później formujemy w słowa za pomocą języka, warg i innych narządów mowy. Prawidłowo wytwarzany dźwięk powstaje bez wysiłku i odczuwania krtani, która jest generatorem drgań powietrza.
Współcześnie coraz więcej ludzi używa głosu jako podstawowego narzędzia pracy – pracownicy oświaty bez wątpienia także zaliczają się do tej grupy. W toku naszej codziennej pracy nasz głos narażony jest na rozmaite czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, które na niego wpływają – i niestety nierzadko jest to wpływ bardzo szkodliwy. Nauczyciele, pedagodzy i wychowawcy spędzają wiele godzin dziennie, mówiąc do dużych grup, co może prowadzić do nadmiernego obciążenia strun głosowych. Przemawianie przez długi czas bez odpowiedniej wiedzy oraz należytego dbania o higienę głosu może skutkować powstawaniem zawodowych zaburzeń głosowych, zwanych dysfoniami zawodowymi. Są to zaburzenia narządu głosu, które rozwijają się na skutek jego przewlekłego obciążania związanego z wykonywaną pracą.
Najczęstsze dolegliwości wynikające z długotrwałego obciążenia narządu głosu to nawykowe chrząkanie, chrypka, suchość w gardle i krtani, zmiana barwy głosu oraz zmęczenie głosowe. W niektórych przypadkach może nawet dojść do uszkodzenia strun głosowych, które będzie prowadziło do okresowych zaników głosu. Warto mieć na uwadze, że nasilenie tych dolegliwości – zwłaszcza utrata głosu trwająca dłużej niż jeden dzień – są niepokojącymi objawami, które należy skonsultować z lekarzem pierwszego kontaktu lub skierować się do poradni laryngologicznej bądź foniatrycznej.
Co niekorzystnie wpływa na jakość naszego głosu?
Świadomość poprawnego używania narzędzia, jakim jest nasz głos, jest niezwykle istotna w nauczycielskiej pracy. Pozwoli ona bowiem zadbać o to, aby go nie osłabiać czy wręcz nie uszkadzać poprzez nadmierny wysiłek lub niepotrzebną eksploatację. Nie da się ukryć, że w środowisku przedszkolnym i szkolnym nasz głos narażony jest na szczególnie niekorzystne warunki. Poniżej zostały wymienione te najczęstsze.
Częste mówienie i krzyk
Nauczyciele muszą przemawiać głośno, aby dotrzeć do całej klasy lub grupy, zwłaszcza w dużych salach, na korytarzu, boisku szkolnym czy w szatni. Konieczność podnoszenia głosu, aby zostać usłyszanym, na dłuższą metę może prowadzić do nadmiernego obciążenia strun głosowych.
Długotrwała praca głosem
Nauczyciele zazwyczaj mówią przez wiele godzin dziennie. Długotrwałe intensywne używanie głosu bez wystarczającej przerwy, należytego odpoczynku i odpowiedniej higieny głosu może prowadzić do przemęczenia fałd głosowych, a nawet ich uszkodzenia.
Stres i emocjonalne obciążenie
Stres związany z funkcjonowaniem w hałaśliwym otoczeniu, z zarządzaniem klasą, wymaganiami wynikającymi ze specyfiki zawodu, dużą odpowiedzialnością oraz emocjonalnym zaangażowaniem w wykonywaną pracę może wpływać na spłycenie oddechu i skutkować częstym oddychaniem przez usta. To powoduje powstawanie napięcia mięśniowego w obrębie gardła, co z kolei utrudnia swobodne mówienie.
Złe warunki akustyczne
W wielu szkołach sale lekcyjne, w których odbywają się zajęcia, nie są niestety odpowiednio wyposażone pod względem akustyki – brakuje w nich np. odpowiedniej izolacji dźwiękowej. Takie okoliczności mogą wymuszać na nauczycielach głośniejsze mówienie, aby mogli być słyszani przez wszystkich uczniów.
Niekorzystny klimat pomieszczeń oraz duże różnice temperatur
Zbyt suche powietrze powoduje wysuszenie śluzówki oraz zwiększa jej wrażliwość na szkodliwe i drażniące cząsteczki znajdujące się w powietrzu. Z kolei nadmiar wilgoci osadza się w górnych drogach oddechowych. Chrypka, odchrząkiwanie czy katar lub ból gardła, które mogą pojawić się w tej sytuacji, mają wpływ na prawidłowy tor mówienia, dodatkowo obciążając głos i utrudniając mówienie.
Przemęczenie głosu w trudnych warunkach
Nauczyciele muszą dostosować swoje tempo mówienia, wysokość tonu i siłę głosu do różnych sytuacji. W trakcie zajęć wychowawczych czy dydaktycznych w klasie, podczas przerw na korytarzu, podczas wycieczek i wyjść, a także przy interakcjach z uczniami z różnego rodzaju problemami behawioralnymi, rozwiązywaniu konfliktów między dziećmi czy uciszaniu rozbrykanej grupy głos nauczyciela może być narażony na dodatkowe obciążenia.
Ważne!
Odpowiednie kształcenie nauczycieli, wychowawców i pracowników pedagogicznych w zakresie emisji głosu ma ogromne znaczenie dla prawidłowej higieny głosu oraz profilaktyki dysfonii. Budowanie świadomości korzystania z własnego głosu – np. w ramach doskonalenia zawodowego – pomoże nauczycielom w zadbaniu o podstawowe narzędzie ich pracy, jakim jest głos.
