Lekcje koleżeńskie i zajęcia otwarte są na pewno stresujące dla nauczycieli prowadzących, mają jednak wiele zalet i ogromne znaczenie nie tylko dla osób dopiero rozpoczynających pracę w zawodzie, ale i dla tych z długim stażem zawodowym. Lekcje tego typu mają duży wpływ na jakość nauczania przez zdobywanie nowych doświadczeń w tym samym środowisku szkolnym i grupie podmiotów kształcenia.
Lekcje otwarte mają różny charakter – mogą to być lekcje przeprowadzane dla uczniów w obecności zewnętrznych obserwatorów czy rodziców albo organizowane dla innych nauczycieli w ramach dzielenia się wiedzą. Z perspektywy nauczycieli najważniejsze są jednak te lekcje otwarte, które wiążą się z procesem doskonalenia i awansu zawodowego. Lekcja koleżeńska ma mniej formalny wymiar i może służyć wzbogacaniu warsztatu pracy, dzieleniu się wiedzą np. po odbytych szkoleniach, „przetestowaniu” nowych metod pracy itp. Obserwatorami takich lekcji są koleżanki lub koledzy uczący tych samych lub pokrewnych przedmiotów.
W polskim prawie oświatowym nie znajdujemy definicji, które w sposób jasny i konkretny precyzowałyby różnice między lekcją otwartą a koleżeńską. Najczęściej lekcję koleżeńską przeprowadza się w obecności nauczyciela albo nauczycieli tego samego lub pokrewnego przedmiotu, natomiast zajęcia otwarte – w obecności dyrekcji lub nauczycieli, w tym również tych spoza szkoły. Często spotykamy się też z określeniem zajęć otwartych, np. dla rodziców. Tego typu lekcje są raczej formą pokazania umiejętności dzieci i pochwalenia się nimi przed rodzicami. Najczęściej odbywają się one po właściwych lekcjach, czasami podczas spotkań z rodzicami, kiedy nauczyciel chce pokazać, w jaki sposób dzieci pracują na zajęciach, jak są aktywne, jakie posiadają umiejętności i wiedzę. Jest to niewątpliwie ciekawa forma współpracy z rodzicami i stanowi świetną okazję do nawiązania kontaktów interpersonalnych oraz do integracji środowiska uczniowskiego i rodzicielskiego.
Poza tym różnice wynikają z celu, jaki przyświeca lekcji koleżeńskiej i lekcji otwartej. Ta pierwsza może być nie tylko sposobem na wymianę doświadczeń, ale również przekazaniem informacji zwrotnej, rodzajem wsparcia przy jednoczesnym wzajemnym zaufaniu. Natomiast lekcja czy zajęcia otwarte mają charakter bardziej oficjalny, ponieważ obecni się inni nauczyciele, czasami spoza szkoły, dyrektor, może być również doradca metodyczny czy też mentor. Zajęcia otwarte mają na celu głównie wymianę doświadczeń, a jednocześnie są wymogiem stawianym nauczycielom podczas odbywania stażu na stopień nauczyciela mianowanego czy dyplomowanego.
Zajęcia a awans zawodowy
W ścieżce awansu zawodowego przede wszystkim chodzi o podzielenie się wiedzą i umiejętnościami metodycznymi. Ta wymiana doświadczeń następuje podczas omawiania zajęć, wskazania mocnych i słabych stron zarówno nauczyciela prowadzącego, jak i uczniów uczestniczących w lekcji. Poza tym należy zwrócić uwagę na to, że tego typu zajęcia są jednym z wymogów stawianych nauczycielom ubiegającym się o kolejne stopnie awansu zawodowego, zawartych w Rozporządzeniu w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli (§ 2 ust. 1 pkt 5). Zgodnie z przepisami nauczyciel w trakcie odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela prowadzi powierzone mu zajęcia i uczestniczy w pracach związanych z realizacją zadań dydaktycznych, wychowawczych, opiekuńczych oraz innych statutowych zadań szkoły wynikających z potrzeb placówki i środowiska lokalnego.
Nauczyciele początkujący, którzy otrzymali negatywną opinię po przeprowadzonych zajęciach otwartych, mogą złożyć w myśl art. 9fa ust 10–11 Karty nauczyciela, w terminie 14 dni, wniosek do dyrektora szkoły o ponowne przeprowadzenie zajęć w wymiarze jednej godziny, w obecności komisji powołanej przez dyrektora szkoły. Jeśli taki wniosek nie zostanie złożony lub nauczyciel ponownie uzyska negatywną opinię po przeprowadzonych zajęciach, będzie musiał odbyć dodatkowe przygotowanie do zawodu nauczyciela w wymiarze roku i dziewięciu miesięcy.
