STAN PRAWNY NA 23 PAŹDZIERNIKA 2025

Godziny ponadwymiarowe stanowią jedno z podstawowych narzędzi organizacyjnych umożliwiających dyrektorowi szkoły zapewnienie ciągłości realizacji zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych w sytuacji występowania braków kadrowych. Pomimo ich powszechnego stosowania w praktyce szkolnej nadal pojawiają się liczne trudności związane z prawidłowym przydzielaniem, realizowaniem oraz rozliczaniem godzin ponadwymiarowych. Jeszcze więcej wątpliwości powstało przy okazji niedawnych zmian w przepisach prawa. Na jakich zasadach należy obecnie przydzielać nauczycielom godziny ponadwymiarowe?

Godziny ponadwymiarowe – podstawowe zasady przydzielania

Podstawowe zasady przydzielania godzin ponadwymiarowych zostały określone w art. 35 Karty nauczyciela. Oczywiście w ustawie tej znajdują się również inne przepisy, które odnoszą się do godzin ponadwymiarowych, jak chociażby art. 42 KN, odnoszący się do czasu pracy nauczycieli. Do 31 sierpnia 2025 r., na podstawie art. 30 ust. 6 KN, istotne regulacje odnoszące się do obliczania i wypłacania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe były zawarte w regulaminach wynagradzania nauczycieli, wydawanych przez właściwą JST. Aktualnie są one przeniesione bezpośrednio do zmienionych od września 2025 r. przepisów Karty nauczyciela. Zgodnie z art. 18 ust. 1 Ustawy z dnia 25 lipca 2025 r. o zmianie ustawy Karta nauczyciela oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2025 r. poz. 1160) dotychczasowe regulaminy zachowują moc do dnia wejścia w życie nowych regulaminów określonych przez organy prowadzące na podstawie zmienionych przepisów Karty nauczyciela, nie dłużej jednak niż przez 18 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej (co miało miejsce 1 września 2025 r.).

Ważne!
Obowiązujące przepisy wskazują, że przez godzinę ponadwymiarową należy rozumieć przydzieloną nauczycielowi godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych.

Godziny te są przydzielane w szczególnych przypadkach wynikających z potrzeb szkoły. Warto przypomnieć, że do końca sierpnia 2025 r. przesłanką przydzielenia godzin ponadwymiarowych była konieczność realizacji programu nauczania. Jednakże takie brzmienie przepisu mogło sugerować, że godziny te można było przydzielać wyłącznie nauczycielom w celu realizacji programów nauczania, a więc realizacji zajęć dydaktycznych. W praktyce godziny te były przydzielane również nauczycielom, którzy nie realizują bezpośrednio programu nauczania (na możliwość taką wskazywał ponadto art. 25 ust. 2 KN). Z tego względu, w celu ujednolicenia regulacji art. 35 ust. 1 KN z pozostałymi przepisami tej ustawy, aktualnie przesłanką przydzielenia nauczycielom godzin ponadwymiarowych są szczególne przypadki wynikające z potrzeb szkoły. Zmieniona przesłanka ma obecnie ogólny charakter, dzięki czemu odnosi się do wszystkich rodzajów zajęć realizowanych przez nauczycieli w ramach godzin ponadwymiarowych, a więc zarówno zajęć dydaktycznych związanych z realizacją programu nauczania, jak i innego rodzaju zajęć.

Tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć należy rozumieć zgodnie z wartościami wskazanymi w art. 42 ust. 3 KN lub określonymi na podstawie art. 42 ust. 7 KN przez organ prowadzący.

Przydzielenie godzin ponadwymiarowych następuje – w zależności od sytuacji – bez zgody bądź za zgodą nauczyciela. Decydujące będzie to, ile dodatkowych godzin planujemy nauczycielowi przydzielić. W przypadku gdy liczba przydzielanych godzin nie przekroczy 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć – nie musimy uzyskiwać zgody nauczyciela. Jeżeli natomiast mamy zamiar przydzielić większą liczbę godzin (jednak nie więcej niż 1/2 realizowanego przez nauczyciela pensum) – konieczne będzie uprzednie uzyskanie na to zgody nauczyciela. Należy również pamiętać, że niezależnie od wymiaru godzin ponadwymiarowych, które planujemy przydzielić, konieczne będzie uzyskanie zgody w przypadku:

• nauczycielki w ciąży,
• nauczyciela wychowującego dziecko do lat czterech.

Dodatkowo, począwszy od 1 września 2025 r., nauczycielowi teoretycznych przedmiotów zawodowych lub nauczycielowi praktycznej nauki zawodu mogą być przydzielone, za jego zgodą, godziny ponadwymiarowe w wymiarze wyższym niż określony powyżej (art. 35 ust. 1a KN). Rozwiązanie to ma przeciwdziałać występującym w szkołach problemom organizacyjnym wynikającym ze zbyt małej liczby nauczycieli przedmiotów zawodowych.

Warto również wskazać na inne regulacje prawne odnoszące się do możliwości przydzielania nauczycielom godzin ponadwymiarowych, zgodnie z którymi:

• nauczyciel, który pracuje w podwyższonym wymiarze pensum (na podstawie art. 42 ust. 2a KN), nie może mieć przydzielonych godzin ponadwymiarowych (z wyjątkiem godzin doraźnych zastępstw) – art. 42 ust. 5a KN,
• dyrektorowi, wicedyrektorowi oraz innym nauczycielom korzystającym z obniżonego pensum nie przydziela się godzin ponadwymiarowych, chyba że jest to konieczne dla zapewnienia realizacji ramowego planu nauczania w jednym oddziale, a za zgodą organu prowadzącego szkołę – także gdy jest to konieczne dla zapewnienia realizacji ramowego planu nauczania w więcej niż jednym oddziale (art. 42 ust. 6a KN),
• nauczycielowi korzystającemu z obniżonego pensum (na podstawie art. 42a ust. 1 KN) nie przydziela się godzin ponadwymiarowych (art. 42a ust. 3 KN),
• nauczyciele zawieszeni w pełnieniu obowiązków nie otrzymują wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe (art. 85u ust. 2 KN).

W orzecznictwie sądowym wskazuje się, że praca nauczyciela w godzinach ponadwymiarowych nie stanowi uprawnienia nauczyciela, lecz jest obowiązkiem, jeżeli została zarządzona zgodnie z przepisami (Wyrok SN z dnia 12 maja 2004 r., I PK 454/03). Stanowi ona dodatkowe obciążenie dla nauczyciela, wykraczające poza jego normalne powinności wynikające z aktu mianowania, dopuszczone przez prawo w szczególnych sytuacjach określonych w art. 35 KN. Zdjęcie z nauczyciela tego dodatkowego obowiązku przez nieprzydzielenie pracy w godzinach ponadwymiarowych nie może być uważane za pogorszenie warunków pracy.

Rozliczanie pracy w godzinach ponadwymiarowych powinno następować w okresach tygodniowych, ponieważ jest to praca przydzielana powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru pensum. Co za tym idzie, godziny ponadwymiarowe, zgodnie z art. 42 ust. 7a KN, powinny być rejestrowane i rozliczane w okresach tygodniowych odpowiednio w dziennikach lekcyjnych lub dziennikach zajęć.

Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe

Jak już wspomniano, w stanie prawnym do 31 sierpnia 2025 r. szczegółowe warunki obliczania i wypłacania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe były określane w regulaminach wynagradzania nauczycieli. Od 1 września 2025 r. doszło jednak do uregulowania bezpośrednio w Karcie nauczyciela szczegółowych warunków obliczania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe dla wszystkich nauczycieli, do których mają zastosowanie przepisy tego aktu prawnego, w tym nauczycieli szkół prowadzonych przez JST. W poprzednim stanie prawnym zdarzało się bowiem, że wynagrodzenie to było regulowane na różne sposoby, przez co niekiedy nie uwzględniano przy jego obliczaniu osobistej stawki zaszeregowania nauczyciela. Natomiast należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 35 ust. 3 KN wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe wypłaca się według stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela, z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy.