Teoria więzi została stworzona przez brytyjskiego psychoanalityka Johna Bowlby’ego. Twierdził on, że wczesne relacje dziecka z opiekunami kształtują tzw. wewnętrzne modele operacyjne, czyli schematy poznawcze, które wpływają na sposób postrzegania siebie, innych i świata. Te schematy rzutują na relacje dziecka z rówieśnikami i nauczycielami, a także na jego późniejsze sukcesy w nauce.

W naukach psychologiczno-pedagogicznych ugruntowała się teoria stworzona przez brytyjskiego psychoanalityka Johna Bowlby’ego. Starał się on zrozumieć człowieka przez pryzmat dziecięcych doświadczeń z bliskimi. Mianem więzi określał on relację z pierwotnym opiekunem malucha, czyli tzw. pierwszą figurą przywiązania. Autor teorii uważał, że więź między matką a dzieckiem oparta jest na instynkcie i odzwierciedla ekspresję dziedzictwa genetycznego naszego gatunku. Niemowlęta tworzą więź z matką, płacz i uśmiech dziecka wywołują zachowanie relacyjne u dorosłych, a styl przywiązania wykształcony w dzieciństwie stanowi podstawę do budowania późniejszych relacji społecznych. Kiedy wzorzec relacji jest wielokrotnie nakładany w rozmaitych sytuacjach społecznych, staje się on swoistą matrycą.

Bowlby wyróżnił cztery fazy przywiązania:

1) faza przedprzywiązaniowa – trwająca od urodzenia do drugiego miesiąca życia (płacz, uśmiech, gaworzenie),

2) kształtujące się przywiązanie – od drugiego do siódmego miesiąca życia (dziecko posiada już świadomość stałości przedmiotu, potrafi odróżniać opiekunów od obcych osób),

3) wyraźne przywiązanie – do drugiego roku życia (dziecko potrafi spontanicznie wywołać obraz nieobecnej osoby),

4) relacja partnerska korygowana – rozwijająca się między drugim a trzecim rokiem życia (dziecko potrafi zmienić zachowanie przywiązaniowe, tak aby osiągnąć eksplorację).

Ważnym procesem jest tworzenie się wewnętrznych modeli operacyjnych – poznawczych reprezentacji siebie i innych oraz relacji budowanych przez niemowlęta w trakcie interakcji z opiekunami. Istnieją one na granicy świadomości; modele poznawczy i emocjonalny pochodzą od wczesnych kontaktów z opiekunami i kształtują się na podstawie doświadczeń separacji oraz bliskości. Dziecko w trakcie rozwoju pamięta i koduje relacje z najbliższym opiekunem. Jeżeli rodzice są wobec niego troskliwi i opiekuńczy, maluch eksploruje świat w poczuciu bezpieczeństwa – nawet wówczas, gdy z rozmaitych względów doświadcza separacji z najbliższymi. Jeśli natomiast małe dziecko nie otrzymuje zadowolenia w związku z relacją dorosłego, zaczyna być nieufne i pojawia się u niego niepokój.

Wzorce przywiązania

Bezpieczny wzorzec przywiązania

Wzorzec bezpiecznego przywiązania jest relacją opartą na bezpiecznej bazie. U dzieci z bezpiecznym stylem przywiązania prawidłowo rozwijają się empatia, autonomia, regulacja emocjonalna i umiejętność ufania innym osobom. Dzięki stworzeniu z opiekunem bezpiecznej więzi u dziecka stopniowo wykształcają się pożądane cechy, takie jak właściwa odporność psychiczna, niezależność, umiejętność dostosowania się, kontrola nad emocjami, kształtują się prawidłowe kompetencje społeczne i zdrowa samoocena.

Pozabezpieczne style przywiązania

W ich ramach pozabezpiecznych wzorców wyróżniamy: 

• Wzorce o charakterze lękowo-unikającym – główną przyczyną powstawania tego stylu przywiązania jest fakt, że opiekun nie odpowiada na potrzeby dziecka, jest kontrolujący, odrzucający, ale jednocześnie narzucający się. W konsekwencji dziecko zmienia swoje zachowanie, tak aby uspokoić opiekuna (tzw. dobre albo ciche dziecko), nie przejawia negatywnych emocji w krytycznych sytuacjach ani lęku podczas rozłąki, wykorzystując dysocjację jako czynnik ochronny. Konteneruje emocje innych, internalizuje emocje, nie prezentuje zachowań przywiązaniowych i z jednej strony może stać się nadmiernie dojrzałe oraz samodzielne, z drugiej zaś nadmiernie podporządkowujące się, by zadowolić figurę przywiązania. Chcąc przyciągnąć uwagę opiekuna, okazuje pozytywne emocje. W przyszłości, już jako osoba dorosła, może ignorować potrzeby własnego dziecka.
• Wzorce o charakterze lękowo-ambiwalentnym (oporne) – jeżeli opiekun jest niewrażliwy, dostępny w niekonsekwentny sposób i nieresponsywny na potrzeby dziecka, staje się ono niespokojne, ekspresyjnie wyraża złość i lęk, może bać się porzucenia emocjonalnego. Taki maluch słabo kontroluje impulsy, ma kłopoty z regulacją własnych emocji, łatwo wpada w złość i doświadcza niekontrolowanego stresu. Może dążyć do bliskości kosztem rozwoju. Co więcej, nie rozwija prawidłowo kompetencji społecznych, jest mało niezależny, eksternalizuje, ma huśtawki nastroju. Prezentuje postawę bezbronną, starając się w ten sposób pozyskać opiekę ze strony dorosłego.
• Wzorzec o charakterze przywiązania zdezorganizowanego – obiekt przywiązania reaguje niekonsekwentnie, w analogicznych sytuacjach dziecko nie potrafi przewidzieć jego reakcji. Tym sposobem opiekun jest źródłem zarówno bezpieczeństwa, jak i lęku. Ponieważ nie ma on jednej strategii lub ma ich wiele i nie stosuje ich konsekwentnie, jest nieprzewidywalny i chaotyczny, staje się źródłem strachu. Dziecko jest lękowe, nieporadne, nie potrafiąc przewidzieć zagrożenia, pozostaje w ciągłej gotowości, jest zdezorientowane, bojaźliwe, nie ma jednoznacznego sposobu radzenia sobie z rozłąką. Z jednej strony dąży do bliskości, z drugiej pozostaje w strachu przed rekcjami opiekuna.

Ważne!
Teoria więzi Johna Bowlby'ego ma ogromny wpływ na rozumienie funkcjonowania dziecka w środowisku społecznym. Niewątpliwie jedną z pierwszych takich przestrzeni jest środowisko edukacyjne, a więc przedszkole, a później szkoła.