Mimo przekonania, że trudności w pracy są powszechnie znane i dostrzegane, okazuje się, iż może być inaczej. Pomocą wówczas będzie superwizja oparta na praktyce refleksyjnej, czyli zdolności do wglądu i próbie zrozumienia własnych działań w pracy. Choć niektórym będzie się ona kojarzyć wyłącznie z formą wsparcia psychoterapeutów, może z powodzeniem służyć też kadrze poradni psychologiczno-pedagogicznej i być jednym z ważniejszych elementów profilaktyki przed wypaleniem zawodowym. Jakie efekty przynosi korzystanie z tej formy zawodowego wsparcia?

Praktyka superwizji nieodłącznie wiąże się z zawodem psychoterapeuty – jest swoistą formą wsparcia i nadzoru dla zapewnienia odpowiedniego standardu usług oraz pomocą w przezwyciężeniu trudnych emocjonalnie sytuacji, jakich pracownik doświadcza w miejscu pracy. Jednak jej zastosowanie może wykraczać poza praktykę psychoterapeutyczną i służyć również pracownikom innych profesji.

Gdy mamy stresującą pracę…

Praca w poradni, szkole czy przedszkolu może być silnie stresująca, a wszyscy wiemy, że stres prowadzi do wypalenia zawodowego. Te zaś obniża jakość wykonywanej pracy. Przewlekły stres, na który narażeni są zwłaszcza nauczyciele, wpływa także na codzienne funkcjonowanie, na równowagę emocjonalną, może prowadzić do pojawienia się problemów w strefie psychicznej, spowodować stany lękowe, depresyjne czy też nasilenie agresji.

Badania przeprowadzone przez Caroline Biron i jej współpracowników wykazały, że odsetek nauczycieli, którzy zgłaszali wysoki poziom stresu psychicznego, był dwukrotnie wyższy (40 proc.) w porównaniu z odsetkiem dla próby populacji ogólnej. Pamiętajmy, że stres pojawia się, gdy człowiek postrzega spotykające go sytuacje jako przekraczające możliwości radzenia sobie z nim. Mówimy więc o subiektywnym odczuciu.

Termin „stres nauczyciela” został po raz pierwszy zdefiniowany w latach 70. XX w. i odnosi się do doświadczenia przez nauczyciela „negatywnego afektu” (takiego jak złość lub depresja), któremu zwykle towarzyszą potencjalnie patogenne zmiany fizyczne, biologiczne i biochemiczne. Okazuje się, iż istotnymi efektami stresu wśród nauczycieli są lęk i stany depresyjne.

Natomiast głównym czynnikiem wpływającym na poziom satysfakcji z pracy nauczycieli oraz w efekcie rozwój uczniów jest ich zaangażowanie w pracę. Ono zaś koreluje z poczuciem autonomii, przynależności do grupy i posiadanych kompetencji.

Ważne!
Superwizja, doradztwo lub coaching mogą pomóc pracownikom placówki wykorzystać ich mocne strony i utrzymać zaangażowanie w miejscu pracy.

Pozytywne środowisko pracy a wypalenie zawodowe

Jak można tworzyć pozytywne środowisko pracy, które sprzyja zaspokajaniu podstawowych potrzeb psychologicznych pracowników? Belinda Agyapong zebrała dane z 40 artykułów opisujących różne rodzaje stosowanych interwencji mających na celu radzenie sobie z wypaleniem zawodowym i stresem u nauczycieli, są to interwencje oparte na:

• treningu uważności,
• jodze,
• metodach redukcją stresu opartych na zapytaniach,
• RTZ – racjonalnej terapii zachowania,
• programie aktywności fizycznej opartej na sporcie,
• grupowej zabawie w piaskownicy,
• treningu redukcji,
• treningu autogennym,
• progresywnej relaksacji mięśni przy muzyce i aromaterapii,
• budowaniu kompetencji społecznych i emocjonalnych, 
• treningu inteligencji emocjonalnej.

Metody te mogą być stosowane, gdy problem wcześniej zostanie zidentyfikowany. Bez zapewnienia przestrzeni do pokazania problemu nie jest to możliwe i skuteczne. Dobrze zastanowić się np., czy kadra poradni ma dostateczną wiedzę o zjawisku wypalenia zawodowego? Warto o to zadbać, nie tylko częściej monitorować wskaźniki wypalenia zawodowego, ale także systematycznie zwiększać wiedzę na ten temat.

Pracownicy poradni (zwłaszcza nauczyciele) powinni rozumieć znaczenie zdrowego stylu życia i tego, że ich zachowanie jest silnie powiązane z ich świadomością problemu. W grę wchodzi nie tylko ich własne zdrowie, ale także dobro uczniów czy też innych osób współpracujących z poradnią. Jak im w tym pomóc? Przede wszystkim zapewniając zdrowe środowisko pracy, wsparcie w postaci superwizji i motywowanie do poświęcania większej ilości czasu na sprawy osobiste i rodzinne.

Przemiany modelu superwizji

Jeszcze kilkanaście lat temu superwizja w zawodach pomocowych (w szkolnictwie, poradnictwie) rozumiana była głównie jako element systemu nadzorowania. Takie podejście sprawiało, iż superwizor niejednokrotnie postrzegany był jak kontroler, nadzorca. Przekonanie to, wciąż powszechne wśród pracowników, może prowadzić do strachu przed byciem poddanym ocenie i rozliczonym z właściwego wykonywania obowiązków.

Dawny model jednak ewoluuje w stronę podejścia koncentrującego się na budowaniu przestrzeni do refleksji i wsparcia pracowników. Do najważniejszych funkcji superwizji możemy zaliczyć:

• wspieranie zarządzania pracownikami,
• wgląd w realizację zadań,
• reflektowanie i wyciąganie wniosków,
• zapewnienie osobistego wsparcia,
• mediacje (superwizor działa wtedy jak pomost między poszczególnymi pracownikami a placówką),
• inwestycja w rozwój osobisty pracownika.

Zarządzanie w oparciu o superwizję

Obecnie superwizja jest ważnym elementem innowacyjnego zarządzania, rozumianego jako proces rozwoju i wsparcia, dostarczający narzędzi do realizacji celów pracodawcy. Przed pierwszą superwizją pracownicy najczęściej zgłaszają obawy np. o pytania dotyczące ich przekonań, sprawdzanie wiedzy, ocenę i osąd ze strony superwizora, boją się, że będą „egzaminowani” i zobligowani do mówienia o swoich uczuciach czy też o relacjach w pracy. Lęk podsyca dodatkowo poczucie bycia niekompetentnym oraz przekonanie o konieczności ujawniania informacji o podopiecznych.

Brak zrozumienia celu superwizji również może spowodować jej niepowodzenie. Superwizowani czują się wtedy zaniepokojeni, kontrolowani, a w konsekwencji postrzegają superwizję jako nadzór, co sprzyja utracie zaufania.

Ważne!
Opór pracowników przed superwizją wynika najczęściej z braku dostatecznej wiedzy czy też utrwalonych fałszywych przekonań na jej temat.

Nowoczesna superwizja jest jednak po prostu refleksyjną praktyką, która odnosi się do sytuacji zawodowych, ale także tych życiowych, praktycznych, z których czerpiemy doświadczenia. Ma ona prowadzić do zaangażowania się w proces własnego rozwoju, a więc do przyglądania się swoim działaniom, odnoszenia ich do norm, sprawdzania skuteczności i sensowności, ale też odkrywania jawnych i ukrytych celów.

Badawcze podejście do pracy

Warunkiem powodzenia superwizji jest przyjęcie jasnych zasad. Jedna z nich kładzie nacisk na fakt, iż pracownicy nie są wyłącznie praktykami, są również badaczami. Świadomy badacz sprawdza efekty swoich działań, a wiedza teoretyczna jest dla niego podstawą do profesjonalnego wykonywania swojego zawodu.