Trening Zastępowania Agresji (TZA) w pracy pedagogicznej Opracowała: Elżbieta Gofron, certyfikowany Edukator Pozytywnej Dyscypliny z akredytacją Positive Discipline Association, absolwentka Nauk o Rodzinie, pedagog resocjalizacyjny, pracuje na co dzień w organizacji pozarządowej działającej na rzecz dzieci i rodzin Dzieci przejawiające zachowania agresywne zmagają się z różnymi historiami, doświadczają różnego rodzaju trudności, często mają świadomość swoich deficytów. To, co je łączy – to bardzo często przypisywana im etykietka „niegrzecznych dzieci” lub „złośników”. Zapewnienie im wsparcia oraz dostarczenie odpowiednich narzędzi regulujących emocje to najskuteczniejszy sposób na to, aby te dzieci mogły się czuć dobrze i lepiej funkcjonować w relacjach. Jednym z rozwiązań jest Trening Zastępowania Agresji (TZA), czyli metoda pracy skoncentrowana na radzeniu sobie z impulsywnością. Agresja od małego? Jednym z czynników, który może przyczyniać się do kształtowania nieprawidłowych wzorców zachowania u dziecka, jest środowisko rodzinne, ponieważ to tam sygnalizuje ono swoje pierwsze potrzeby, domaga się uwagi i zaopiekowania. Dorośli nie zawsze właściwie odczytują jego komunikaty, nie wszyscy posiadają odpowiednie umiejętności społeczne umożliwiające kontrolę własnych impulsów w trudnych sytuacjach, co skutkuje tym, że nie każde dziecko będzie miało pozytywne doświadczenia z okresu wczesnodziecięcego. Tendencja do nerwowych reakcji w relacji z dzieckiem przyczynia się do zwiększenia poziomu napięcia u malucha, co z kolei może wywoływać złość i wzmacniać rodzica w błędnym przekonaniu o tym, że źródłem problemu jest właśnie dziecko. Możliwych przyczyn agresji może być jednak znacznie więcej, zwłaszcza gdy dziecko nie doświadcza poczucia bezpieczeństwa lub mierzy się z dysfunkcjami w rodzinie, jednak w pierwszej kolejności warto przyjrzeć się problemowi z uwzględnieniem kilku najczęściej występujących okoliczności: 1. Dziecko z różnych względów nie radzi sobie z własnymi emocjami, np. nie potrafi przegrywać i każda okazja do rywalizacji budzi w nim obawę porażki. 2. Rodzice stawiają maluchowi zbyt wysokie wymagania, które trudno jest mu udźwignąć. 3. Opiekunowie nie stawiają dziecku żadnych wymagań i wybierają wyręczanie zamiast uczenia nowych kompetencji, co negatywnie wpływa na jego poczucie sprawstwa. 4. Dziecko nie ma jasno określonych zasad i granic, gubi się w gąszczu tego, co może, a czego już nie. W zetknięciu z rówieśnikami Dziecko, które nie radzi sobie z agresją, w momencie wejścia w społeczność szkoły dość często przejawia zachowania, które izolują je od rówieśników. Nagromadzone napięcie może wówczas prowadzić do nieprzewidywalnych reakcji, które z kolei budzą w innych lęk i powodują dystans. Doświadczenie odrzucenia czy wykluczenia jest trudne do zniesienia na dłuższą metę – dziecko z tendencją do wrogiego reagowania na innych, tak samo jak każde inne, potrzebuje przede wszystkim poczucia przynależności i bycia ważnym członkiem grupy. Zdarza się, że ta potrzeba staje się motywacją do poszukiwania akceptacji w środowisku, w którym również narusza się normy społeczne. Korzyści i straty W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że wyrażenie gniewu w bezpośredni sposób może wiązać się z przyjemnością wynikającą z chwilowej ulgi i rozładowania napięcia. Niejednokrotnie umożliwia ona szybkie spełnienie potrzeby (np. uzyskania racji, korzyści czy przedmiotu itp.) w przeciwieństwie do konsekwencji, które zazwyczaj są w jakiś sposób odroczone w czasie. Warto zauważyć, że agresja nie zawsze świadczy o głębokich problemach osobowościowych czy społecznych. Naturalnie pojawia się u dziecka jako czynnik zmian rozwojowych, zwłaszcza na etapie buntu dwulatka, a także w okresie adolescencji. Poprzez wrogie zachowania i ciągłe eksperymentowanie z otoczeniem małe dziecko dąży do autonomii i samodzielności. Nastolatek zaś – poprzez negatywizm i tendencje do samowoli – odkrywa i na nowo buduje swoją tożsamość. Akceptacja otoczenia na mierzenie się z tymi kryzysami (nacechowanymi buntem i gniewem) sprzyja przejściu na kolejny, bardziej dojrzały poziom rozwoju. Niewątpliwie negatywne skutki agresji rozumiemy intuicyjnie, zarówno w kontekście funkcjonowania w bliższych i dalszych relacjach, jak i szeroko rozumianym społeczeństwie. Trzeba jednak podkreślić, że są one szkodliwe dla samego dziecka, które nie radzi sobie z własną impulsywnością, a agresję mylnie interpretuje jako środek do zbudowania silnej pozycji i kompensowania deficytów. Tym gorzej dla niego, jeśli agresja przybiera formę autodestrukcyjną. W stronę rozwiązań W praktyce pedagogicznej nauczyciel często skupia się na uczniach przejawiających problemy z przestrzeganiem zasad życia społecznego. Zachowania opozycyjno-buntownicze, a w szczególności wybuchy agresji i inne postawy noszące znamiona niedostosowania społecznego wymagają nie tylko uwzględnienia złożoności przyczyn, ale także zastosowania całościowego pakietu oddziaływań, który pozwoli wypracować dziecku alternatywne sposoby radzenia sobie z impulsywnością. Z pomocą przychodzi wspomniany na początku Trening Zastępowania Agresji (TZA) autorstwa amerykańskich badaczy – Arnolda Goldsteina, Barry’ego Glicka i Johna Gibbsa. Jak radzić sobie z impulsywnością dziecka? Trening Zastępowania Agresji odwołuje się do behawioryzmu i traktuje agresję jako zachowanie, którego można się nauczyć poprzez obserwację, naśladowanie, bezpośrednie doświadczanie oraz powtarzanie zachowań. Tak rozumiana agresja może być wzmacniana przez korzyści, które płyną z niej dla agresora, zwłaszcza gdy nie doświadcza on negatywnych konsekwencji swoich wyborów. Każde agresywne zachowanie jest warunkowane przez czynniki zewnętrze, np. środowisko rodzinne, rówieśnicze czy też wpływ mediów, a także wewnętrzne – np. niedostatek umiejętności społecznych i poznawczych, impulsywność w zaspokajaniu codziennych potrzeb i realizacji długoterminowych celów bądź egocentryczny sposób podejmowania decyzji moralnych. W tym spojrzeniu źródła agresji upatruje się przede wszystkim w teorii uczenia się. Twórcy TZA proponują więc pracę nad każdym z deficytów poprzez udział w trzech komplementarnych komponentach: • treningu umiejętności prospołecznych, • treningu kontroli złości, • treningu wnioskowania moralnego. Trening umiejętności prospołecznych W swoich założeniach trening umiejętności prospołecznych stanowić mogą spotkania grupowe, których zadaniem będzie dostarczenie dziecku narzędzi do radzenia sobie w sytuacjach trudnych. Trening odnosi się do 50 umiejętności, które ćwiczone są poprzez udział w scenkach pod okiem wykwalifikowanych moderatorów. W dalszej kolejności uczestnicy otrzymują informacje zwrotne od całej grupy, co pozwala na wzmocnienie tych zachowań, które są najbardziej właściwe w danej sytuacji. Kluczową formą pracy są zadania do wykonania poza sesjami, które omawiane są na początku każdego kolejnego spotkania. Trening umiejętności prospołecznych jest dedykowany dzieciom i młodzieży przejawiającym problemy z agresją, jednak bez wątpienia może przynieść wiele korzyści w pracy z osobami o różnych innych trudnościach społecznych, np. zmagających się z nieśmiałością, czy różnymi formami niedojrzałości w relacjach.   Trening kontroli złości Trening kontroli złości opracowany został przez Eve Feindler i jej współpracowników; pozwala osiągnąć dwa cele: zmniejszać pobudzenie złości u osób permanentnie agresywnych oraz dostarczać narzędzi samokontroli w momencie wybuchu gniewu. Trening rozpoczyna się od zidentyfikowania przez uczestników zewnętrznych i wewnętrznych wyzwalaczy złości oraz symptomów fizjologicznych towarzyszących pojawieniu się gniewu. Kolejnym krokiem jest wprowadzenie tzw. reduktorów, czyli technik zmniejszania pobudzenia (np. liczenie wstecz, głębokie oddychanie, przywoływanie spokojnych obrazów i wyobrażenia długoterminowych konsekwencji) oraz monitów rozumianych jako wypowiedzi autoinstrukcyjne, mające na celu reinterpretację i rozładowanie wyzwalaczy wewnętrznych, np. „To nie jest przeciwko mnie. Takie są zasady. Ten konflikt nie jest mi potrzebny. Możemy mieć różne zdania. Mogę sobie poradzić z tą sytuacją”. Cykl treningowy kończy samoocena tj. nagradzanie się za opanowanie złości i zastosowanie odpowiedniej umiejętności prospołecznej, będącej alternatywą dla agresji. Pomiędzy sesjami uczestnicy wypełniają raport kontroli złości, gdzie zaznaczają, jak sobie poradzili z sytuacjami, które wywoływały w nich złość. Trening wnioskowania moralnego Nieodzownym elementem TZA jest uczenie się wnioskowania moralnego. Podnoszenie kwestii moralnych wśród młodzieży o tendencjach do zachowań agresywnych wywołuje u nich dysonans poznawczy, który znacznie podnosi wnioskowanie moralne. Jego zdaniem, wbrew powszechnym przypuszczeniom, wartości takie, jak np. pomoc innym, uczciwość czy przestrzeganie prawa są uznawane przez młodzież za wartości kluczowe. Dyskusja prowadzona w trakcie treningu składać się może np. z przedstawienia sytuacji, która stwarza problem moralny, poszukiwania wspólnie z uczestnikami możliwych sposobów zachowania się, analizy konsekwencji podjęcia różnych zachowań w opisywanej sytuacji, a także przyjrzenia się uczuciom wszystkich osób zaangażowanych w problem. Trening wnioskowania moralnego skupia się więc nie tylko na dokonywaniu właściwych wyborów, ale także na identyfikowaniu wspólnych wartości i budowaniu przekonania o posiadaniu pozytywnego potencjału moralnego. Kilka słów o organizacji Omawiana metoda adresowana jest przede wszystkim do adolescentów, którzy przejawiają zachowania agresywne w relacjach, jednak może przynieść wiele korzyści w pracy z dziećmi i młodzieżą, u której zauważalna jest potrzeba wsparcia w rozwijaniu kompetencji społecznych. Doświadczenia pokazują, że program sprawdza się również w placówkach opiekuńczo- -wychowawczych, szpitalach czy więzieniach. Optymalna liczba osób biorących udział w treningu wynosi od sześciu do ośmiu osób. W przypadku udziału osób z zaburzeniami koncentracji uwagi rekomendowane jest zmniejszenie liczebności grupy. Standardowo program jest realizowany w ciągu 10 tygodni, po trzy 45-minutowe sesje w każdym tygodniu. Zdarza się jednak, że program jest realizowany dłużej ze względu na potrzebę dostosowania go do konkretnej grupy docelowej. Zakłada się, że im młodsze dzieci, tym stosuje się więcej technik behawioralnych, im starsze, tym więcej poznawczych. Istotne dla efektywności programu jest wsparcie uczestnika w odkryciu wewnętrznej motywacji i pomoc w zrozumieniu potencjalnych korzyści widocznych w codziennym funkcjonowaniu. Ważne! Wieloletnie doświadczenia w realizacji Treningu Zastępowania Agresji pokazują, że wpływa on na zmniejszenie liczby zachowań agresywnych i przejawów impulsywności, wzrost kompetencji społecznych, podniesienie świadomości moralnej czy też zwiększenie samokontroli i efektywności w realizacji celów życiowych. Nie zmienia on temperamentów dzieci, natomiast dostarcza odpowiednich narzędzi do budowania relacji opartych na poczuciu bezpieczeństwa i szacunku. Bibliografia: • Goldstein A.P., Glick B., Gibbs J.C., Art. Program Zastępowania Agresji. Wielostronna profilaktyka agresji dzieci i młodzieży, Warszawa 2004. • Goldstein A.P., McGinnis E., Skillstreaming. Kształtowanie młodego człowieka, Warszawa 2001. • Goldstein A.P., Nensen R., Daleflod B. i in., Nowe perspektywy Treningu Zastępowania Agresji, Warszawa 2013.