STAN PRAWNY NA 11 STYCZNIA 2022 Walka o dodatek inflacyjny Opracował: Michał Łyszczarz, prawnik, autor komentarza do Ustawy o systemie oświaty oraz licznych publikacji z zakresu prawa oświatowego, prawa pracy, finansów publicznych i funkcjonowania samorządu terytorialnego, uznany prelegent i szkoleniowiec, wykładowca toruńskiej i bydgoskiej Wyższej Szkoły Bankowej, główny specjalista w Wydziale Oświaty w Urzędzie Miasta w Dąbrowie Górniczej, przez lata tworzył trzon Wydziału Nadzoru Prawnego Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1762 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 416 ze zm.). Karta nauczyciela nie zawiera obecnie żadnej podstawy do przyznania dodatku indeksowanego inflacją. Co więcej, każdy dodatek, podobnie jak pozostałe składniki wynagrodzenia nauczyciela, jest wypłacany przez samorząd, a nie przez administrację rządową. Czy zatem petycje ZNP w sprawie wypłaty dla nauczycieli jednorazowego dodatku inflacyjnego są możliwe z prawnego punktu widzenia? Okręg Małopolski ZNP wystosował do premiera petycję w sprawie wypłaty dla nauczycieli jednorazowego dodatku inflacyjnego. Czytamy w niej m.in., że gwałtowny wzrost inflacji w 2022 r. znacząco obniżył rzeczywistą wartość wynagrodzeń nauczycieli, a czynniki finansowe nie nakłaniają do pozostania nauczycielem i zachęcają pedagogów do zmiany zawodu. Zamrożenie wzrostu wynagrodzeń nauczycieli jeszcze w 2021 r. spowodowało realny spadek płac tej grupy zawodowej również w 2022 r. Apele związków zawodowych oraz zgłaszane poprawki do ustawy budżetowej i Rozporządzenie w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli o zwiększenie wynagrodzeń nauczycieli były nieustannie odrzucane. Walka o dodatek inflacyjny W ocenie związków 4,4 proc. podwyżka wynagrodzeń w maju 2022 r., szczególnie w obliczu ówczesnej ok. 8 proc. inflacji, stała się wyłącznie przyczyną narastającego zniechęcenia i frustracji. W konsekwencji wiele osób zrezygnowało z pracy w oświacie. Skutkiem tego są olbrzymie braki kadrowe w obecnym roku szkolnym. Bardzo źle została też przyjęta obowiązująca od września 2022 r. podwyżka wynagrodzenia wyłącznie dla nauczycieli początkujących, z pominięciem nauczycieli o dłuższym stażu. Spowodowała ona tylko nieznaczne przekroczenie pensji nauczyciela początkującego nad pensję minimalną w gospodarce, planowaną od stycznia 2023 r. Nadal więc młodzi nauczyciele z tytułem magistra będą zarabiać na poziomie wynagrodzenia minimalnego. Decyzja ta podzieliła środowisko, spowodowała rozczarowanie i niezadowolenie ponad 80 proc. nauczycieli o dłuższym stażu i doświadczeniu. Związki wskazały także, iż galopująca inflacja, która w listopadzie 2022 r. sięgnęła ok. 17,5 proc., w zestawieniu z zarobkami nauczycieli, brakiem realnych podwyżek i zapowiedzią wzrostu wynagrodzeń od stycznia tylko o 7,8 proc. pogłębia w nauczycielach poczucie niesprawiedliwości społecznej w stosunku do innych grup zawodowych. W efekcie Okręg Małopolski ZNP domaga się wypłacenia jednorazowego dodatku inflacyjnego z niewykorzystanej kwoty rezerwy budżetowej na rok 2022. Zdaniem związków jednorazowy dodatek inflacyjny nie rozwiąże problemów płacowych i kadrowych w oświacie, ale zminimalizuje na chwilę olbrzymi spadek realnej płacy nauczycieli. Petycję do premiera w tym samym przedmiocie wystosował również Prezes ZNP. W liście z 7 grudnia 2022 r. czytamy, że „(…) zamrożenie wzrostu wynagrodzenia nauczycieli w 2021 r. spowodowało realny spadek płacy tej grupy zawodowej w roku 2022. Dlatego Związek Nauczycielstwa Polskiego podejmował szereg działań w celu poprawy sytuacji materialnej nauczycieli. Zgłaszał poprzez posłów i senatorów stosowne poprawki zwiększające wynagrodzenie o 20 proc., apelował do Ministra Edukacji i Nauki, a także do Pana Premiera o podjęcie rozmów i działań, które odmrożą wzrost wynagrodzenia nauczycieli i urealnią ich płace. Wszelkie zabiegi Związku, w tym zgłaszane poprawki, były odrzucane przez ministra Przemysława Czarnka lub posłów koalicji rządowej. Problemu nie rozwiązała inicjatywa poselska zwiększająca od maja br. wynagrodzenia nauczycieli o 4,4 proc. Fakt ten w żaden sposób nie urealnił wynagrodzeń nauczycieli. Był natomiast przyczyną narastającej frustracji wśród tej grupy zawodowej i dalszego obniżenia prestiżu zawodu nauczyciela. (…) Dlatego Związek Nauczycielstwa Polskiego oczekuje i domaga się wypłacenia do końca grudnia 2022 r. jednorazowego dodatku inflacyjnego”. WAŻNE! Prezes ZNP jako źródło sfinansowania dodatku wskazał kwotę rezerwy budżetowej na wzrost wynagrodzenia nauczycieli w 2022 r. w wysokości 1,3 mld zł oraz dodatkowe środki przeznaczone na TVP w wysokości 700 mln zł.   Dodatkowe świadczenie dla nauczycieli Wypłata nauczycielom dodatkowego świadczenia w postulowanej wysokości 2000 zł jest możliwa, ale nie byłby to żaden z dodatków przewidzianych obecnie przez Kartę nauczyciela. Zgodnie z art. 30 ust. 1 tego aktu wynagrodzenie nauczycieli składa się z: • wynagrodzenia zasadniczego, • dodatków: za wysługę lat, motywacyjnego, funkcyjnego, w tym z tytułu sprawowania funkcji wychowawcy klasy, oraz za warunki pracy, • wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw, • nagród i innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy, z wyłączeniem świadczeń z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, świadczenia, o którym mowa w art. 53a (świadczenia na start), i dodatku, o którym mowa w art. 54 ust. 5 (dodatku wiejskiego). Co jednak istotne, wysokość większości tych składników wynagrodzenia jest ustalana przez samorząd. Nie dotyczy to wynagrodzenia zasadniczego nauczyciela, które nie może być mniejsze niż wartość wskazana w załączniku do Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy. Wysokość świadczenia na start jest ustalona przez Kartę nauczyciela i wynosi ono 1000 zł, a dodatek wiejski to 10 proc. wynagrodzenia zasadniczego. Wysokość pozostałych dodatków jest jednak ustalana przez organ prowadzący w drodze uchwały organu stanowiącego, który przyjmuje regulamin wynagradzania nauczycieli. Wynika to z treści art. 30 ust. 6 pkt 1 KN, według którego organ prowadzący szkołę, będący jednostką samorządu terytorialnego, uwzględniając przewidywaną strukturę zatrudnienia, określa dla nauczycieli, w drodze regulaminu, wysokość stawek dodatków, o których mowa w ust. 1 pkt 2, oraz szczegółowe warunki przyznawania tych dodatków. Wysokość dodatku motywacyjnego, funkcyjnego, za warunki pracy jest zależna wyłącznie od zapisów regulaminu wynagradzania nauczycieli, a więc od możliwości finansowych samorządu. Z dodatkiem za wysługę lat sytuacja jest nieco bardziej skomplikowana, bowiem z jednej strony Karta nauczyciela nakazuje ustalenie jego wysokości i warunków przyznawania w regulaminie wynagradzania, ale jednocześnie art. 33 KN wskazuje, że nauczycielom przysługuje dodatek za wysługę lat w wysokości 1 proc. wynagrodzenia zasadniczego za każdy rok pracy, wypłacany w okresach miesięcznych, poczynając od czwartego roku pracy, z tym że dodatek ten nie może przekroczyć 20 proc. wynagrodzenia zasadniczego. Karta nauczyciela w tym zakresie jest zatem nieco niekonsekwentna, bowiem nakazuje samorządom regulowanie tego, co jest już w zapisach Ustawy uregulowane, więc rada gminy lub powiatu może jedynie powielić rozwiązania ustawowe. Dodatek indeksowany inflacją Karta nauczyciela nie zawiera obecnie żadnej podstawy do przyznania dodatku indeksowanego inflacją. Co więcej, każdy dodatek, podobnie jak pozostałe składniki wynagrodzenia nauczyciela, jest wypłacany przez samorząd, a nie przez administrację rządową. Samorząd musi wypłacić nauczycielom przyznane im dodatki obligatoryjne, lecz ponadto może również wypłacić nauczycielom inne składniki wynagrodzenia, które nie zostały wprost nazwane w Karcie nauczyciela. Wynika to z treści przytoczonego wyżej art. 30 ust. 1 pkt 4, zgodnie z którym na wynagrodzenie zasadnicze składają się też nagrody i „inne świadczenia wynikające ze stosunku pracy”. Nagrody z reguły są przyznawane raz do roku, natomiast Karta nauczyciela nie definiuje w sposób ścisły, co należy rozumieć przez owe inne świadczenia. Można zatem uznać, że samorząd ma tu pewną swobodę w przyznawaniu dodatków niewymienionych wcześniej, które miałyby charakter jednorazowy, a jednocześnie samorząd nie chciałby ich nazywać nagrodą. Nazwanie bowiem danego składnika wynagrodzenia nagrodą oznacza, że powinien on trafić nie do wszystkich nauczycieli, ale wyłącznie do tych, którzy spełnili jakieś dodatkowe kryteria, uprawniające do otrzymania takiej nagrody. Taki składnik wynagrodzenia nie nadaje się więc do realizacji celu, jakim jest wypłata dodatku inflacyjnego, który z założenia ma przysługiwać wszystkim nauczycielom z powodu rosnących cen, a więc wystąpienia przyczyny zewnętrznej, niezależnej od nauczyciela. WAŻNE! Można przyznać nauczycielowi „inny” składnik wynagrodzenia i nawet może się on nazywać dodatkiem inflacyjnym, jednak będzie to coś nieprzewidzianego do tej pory w Karcie nauczyciela, ale zgodnego z postulatami związków zawodowych, które wnosiły o wypłatę świadczenia jednorazowego. Warto wspomnieć o tym, że samorząd ma też inną możliwość „walki z inflacją”, czyli stałego podwyższenia wynagrodzenia nauczycieli, wynikającą z treści art. 30 ust. 10 KN. Zgodnie z tym przepisem organy prowadzące szkoły będące jednostkami samorządu terytorialnego mogą zwiększać środki na wynagrodzenia nauczycieli, w tym podwyższać minimalne stawki wynagrodzenia zasadniczego oraz minimalną wysokość dodatku z tytułu sprawowania funkcji wychowawcy klasy. Organy prowadzące mogą ponadto upoważniać dyrektorów szkół – w indywidualnych przypadkach oraz w granicach ustalonego planu finansowego szkoły – do przyznawania minimalnej stawki wynagrodzenia zasadniczego nauczyciela wyższej od ustalonej w przepisach odrębnych, czyli Rozporządzeniu w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy. Samo posiadanie narzędzi pozwalających na podwyższanie minimalnych wynagrodzeń czy też wypłatę jednorazowych dodatków niewiele jednak daje samorządom, które nie posiadają środków na wypłatę podwyżek lub dodatkowych świadczeń. Z tego powodu ZNP zwróciło się z wnioskiem o wypłatę dodatku bezpośrednio do ministra. Pytanie, w jaki sposób taki dodatek miałby być wypłacony, bowiem wszystkie opisane wyżej narzędzia pozostają do dyspozycji wyłącznie samorządów, a minister nie ma żadnych możliwości bezpośredniej wypłaty jakiegokolwiek składnika wynagrodzenia. Może jedynie zmienić wysokość stawek minimalnego wynagrodzenia nauczycieli, przez co wpłynie ogólnie na poziom wypłat, co może jest zgodne z powszechnym postulatem zwiększenia wynagrodzeń, ale tą drogą nie da się zrealizować postulatu ZNP wypłaty jednorazowego dodatku inflacyjnego. Wyjściem mogą być zatem przekazanie środków samorządom z przeznaczeniem na wypłatę tego dodatku albo zmiany w prawie, które umożliwią wypłatę bezpośrednio z budżetu centralnego.